Änwär Paşa

Törki dönya: şäxeslär häm äsärlär - 23/2024

2147132
Änwär Paşa

Törki dönya: şäxeslär häm äsärlär 23//2024

“Törki dön’ya: şäxeslär häm äsärlär” tapşıru tezmäbezneñ bu bülemendä Ğosmanlı padişahlığınıñ soñğı çorlarında citeşkän, törek cämğıyäten bäysezlekkä iltüne üzeneñ missiyäse itep saylağan, ähämiyätle xärbi citäkçe Änwär Paşa turında süz baraçaq.   

Anıñ çın iseme İsmail Änwär. Ul İstanbulnıñ Divan yulı dip ataluçı urınında, ul çaqta märtäbäle zatlar yäşägän mäxällädä Manastırlı Surrä Ämini Äxmät bäy belän Ğayşä xanımnıñ 5 balasınıñ iñ zurısı bulıp dön’yağa kilä. Üzeneñ nemeś telendä yazğan avtobiografiyäsendä Änwär Paşa tuğan könen 1882nçe yılnıñ 6nçı dekabre dip belderä.  

Ğosmanlı imperatorlığına bäyle xärbi mäktäptä uqığanda Änwär paşa İkençe Avdülxämitkä qarşı propagandanıñ yoğıntısında qala. Belem alu waqıtında anı ber tapqır Yoldız sarayına kiterep soraw alalar, tik xökemgä tartılmıy. 1908nçe yılda konstituśion monarxiyäne iğ’lan itü köräşendä Änwär bäy gel alğı saflarda urın ala. Monastır’ waqıyğalarında tawğa menep İkençe Abdülxämitkä qarşı fetnä bayrağın açqan iñ däräcäle ofiśer bula. Älege säyäsi häm xärbi köräşe arqasında ul, İstanbulda konstituśion monarxiya iğ’lan itelgäç, “azatlıq kaharmanı”  iseme belän tanıla häm şul könnän soñ Ğosmanlı Berlek häm alğarış komitetınıñ xärbi qanatınıñ aldınğı şäxeslärennän berse sanala.           

Änwär bäy 1909nçı yılnıñ 5nçe martında Ğosmanlı däwläteneñ Berlin xärbi attaşesı wazıyfasına bilgelänä häm ike yıldan artıq şunda xezmät itä. İtal’yannar Tripoliğa höcüm itkännän soñ ilgä qayta häm 1911nçe yılnıñ 3nçe sentyabrendä Solonikida Berlek häm alğarış komitetınıñ utırışında ital’yannarğa qarşı partizan suğışı alıp baru fikeren yaqlıy. Änwär bäy padişah häm xökümät wäqalätleläre belän söyläşkännän soñ İskändäriyägä baru öçen 1911nçe yılnıñ 10nçı oktyabrendä İstanbuldan kitä. Ul Misır, Bingazi häm Tobukta ğaräp liderları belän törle oçraşular ütkärä, annarı 1911nçe yılnıñ 1nçe dekabrendä Aynülmansurda xärbi ştabın buldıra. Änwär bäy Tripolida ital’yannarğa qarşı köräştä uñışqa ireşä. Anda kiçergän suğış yılları mäşhürlegen arttıra häm cirle xalıq arasında tanıluına kiterä.

Zur tänqıyt’läwlärgä qaramastan, Änwär bäy cämğıyät’täge yuğarı märtäbäse, Berlek häm alğarış komitetınıñ köçe arqasında yäş’ kileş häm tiz üsä. Näticädä 1914nçe yılnıñ 3nçe ğıynvarında ul Äxmät İzzät Paşa urınına xärbi ministr itep bilgelänä. Aña äle ul çaqta 33 yäş’ kenä bula. Armiyädä qaharman bularaq tanılğan sälätle xärbineñ ministr däräcäsenä üsüe Ğosmanlıdağı yäş’ intellektuallarnı däwlätneñ bäysezlege mäs’äläsendä ömetländerä häm zur xıyallar tudıra. Anıñ Makedoniyada - bandalarğa, Tripolida - ital’yannarğa qarşı häm 1908nçe yılda konstituśion monarxiyä öçen kürsätkän qıyulıqları yäş’ ofiśerlarnı, äyterseñ, sixerli. Şükrü paşa şikelle 280 yuğarı däräcäle Ğosmanlı xärbiyen pensiyägä cibärep armiyäne kiñäytüe - Änwär bäyneñ qıyulığınıñ häm oyıştıru säläteneñ yaña misalları bula. Tirä-yün’dägelär anı watannı qotqaru öçen tuğan ğaskäri itep kürä.

Änwär paşanıñ bu tärtipkä saluları, ber yaqtan, Törkiyä cömhüriyätenä nigez salğan Mostafa Kämal, Qazıym Qarabäker, Fäwzi Çaqmaq, İsmät İnönü şikelle yäş’ ofiśerlarnıñ Ğosmanlı armiyäse saflarında üsülären täêmin itä.

Rusiyädäge bol’şeviklar inqıylabınnan soñ Kavkazda kilep çıqqan Ğosmanlı - German mänfäğat’lär bäreleşendä Änwär paşa berniçek tä kompromissqa barırğa telämi. Çönki Kavkaz anıñ plannarında ähämiyätle urınğa iyä. Töbäk Turanğa baruçı yul östendä häm anda törki xalıqlar yäşi.

Berençe Bötendön’ya suğışı axırına yaqınlaşqanda, 2018nçe yılnıñ mart-aprelendä xärbi ministr Änwär paşa Ğosmanlı däwläteneñ berlektäşläre belän bergä bu ozaqqa suzılğan yawda ciñelülären añlıy häm xärbi çaralar kürergä tırışa. İñ ähämiyätle çarası - Kavkazdağı Ğosmanlı öçençe armiyäsen üzgärtep qoru häm nığıtu, monnan tış, bik nıq ışanğan tuğanı Nuri paşa komandalığında Kavkaz islam armiyäsen tözü bula. Änwär paşa, suğışta ciñelgännän soñ, doşmannıñ, Anadolunı da kertep, watanın basıp alaçağın farazlıy. Moña qarşı Kön’yaq Kavkazda 1918nçe yıl başınnan birle buldırılğan xärbi köçne qullanıp suğışnıñ “ikençe fazası”n başlaw häm bu xärbi berleklär belän bergä Milli köräştä ciñüne maqsat itep quya.      

Änwär paşa häm berlektäş dusları 1918nçe yılnıñ 1nçe noyabrennän 2senä qarşı töndä ber nemeś torpedası belän ildän kitkändä barısınıñ da maqsatı tiz arada yaratqan watannarına kire qaytu bula. Qaçularınıñ säbäbe - ğadel bulmağan mäxkämälärdä xökemgä tartılaçaqların uylıylar. Çınnan da, alar çit ildä waqıtta İstanbulda qarar çığarıla häm ülem cäzasına xökem itelälär. Üzläre çittä bulsa da, Anadoluda başlanğan Milli köräşneñ här êtabı belän qızıqsınalar häm öleş kertergä telilär. Bu Änwär Paşa häm başqa berlektäşläreneñ Mostafa Kämalğa yazğan xatlarınnan añlaşıla.  

1918nçe yılnıñ 3nçe noyabrendä Änwär Paşa iptäşläre belän Sevastopol’ğa barıp citä. Mondağı nemeś xärbi wäqalätleläre alarnı Berlinğa cibärergä teli. Tik Änwär Paşa Kavkaz artında İslam armiyäseneñ xäräkätlären däwam itüçe ätiseneñ tuğanı Xälil Paşa häm qardäşe Nuri bäy yanına barırğa isäpli. Läkin anıñ plannarı barıp çıqmıy - Ğosmanlı berleklären tar-mar itälär. Änwär Paşa Kavkaz urınına Berlinğa - İstanbuldan bergä çıqqan iptäşläre yanına barırğa qarar qıla. 1919nçı yılnıñ aprelendä ul Germaniyägä barıp urnaşa häm anda qabat cıyılırğa tırışuçı “Berlek häm alğarış”nıñ êşçänleklärendä qatnaşa.

Bol’şeviklarnıñ Kavkazda üz xakimiyäten urnaştıra başlawın kürgäç, Änwär Paşa başta Mäskäwgä, annan bol’şeviklar belän kileşep, Kön’yaq Kavkazğa kitärgä teli. Ul Berlinnan Mäskäwgä baru öçen 1919nçı yılnıñ aprele belän 1920nçe yılnıñ avgustı arasında 4 tapqır yulğa çığa, tik gel kirtälärgä oçrıy häm dürtençe omtılışında ğına Mäskäwgä barıp citä. Annan bol’şevik-inqıylabçılar Radek häm Zinov’yev belän Baqığa bara häm biredä tarixi ähämiyätkä iyä Könçığış xalıqlarınıñ berençe tyurkologiya qorıltayında qatnaşa. Bu çorda Änwär Paşa Urta Aziyadağı törkilärneñ bäysezleklärenä bol’şeviklar yärdäme belän ireşep bula alacağına ışana. Ämma bu barıp çıqmıy.

Änwär Paşa Baqıdan Boxarağa yul tota. Biredä Törkestan bäysezlek xäräkäten alıp baruçı basmaçılarğa yärdäm itergä teli. Älege maqsatına ireşü öçen ul rus bol’şeviklar belän köräşä başlıy. Tik 1922nçe yılnıñ 4nçe avgustında Bälcuvan töbägendä çıqqan bäreleştä üterelä.   

Änwär Paşanıñ tormışı buyı säyäsi häm xärbi êşçänlegendä 2 töp maqsatınıñ buluın küräbez. Berençese - Ğosmanlı däwläten cimerelüdän qotqaru, ikençese - törki xalıqlarnıñ bäysezleklärenä ireşüen täêmin itü. Şuña kürä ul kiläse buyınnarğa ürnäk şäxes bulıp tora.   

Avtor: Nazgül Qadırova 

ÇIĞANAQLAR:

1. BADEMCİ, Ali, 1917-1934 Türkistan Millî İstiklâl Hareketi ve Enver Paşa, İstanbul 1975.

2. ARSLAN, Emin Şekip, Şehit Enver Paşa ve Arkadaşları, Samsun İl Matbaası, Samsun 1948

3. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/enver-pasa-1882-1922/



Bäyläneşle xäbärlär