Ӓxmӓd Zӓki Wӓlidi: tatar da, başqort ta tügel, törki xalıqlarnıñ ğalime

Törek häm tatar xäzinäläre - 4/2022

1883369
Ӓxmӓd Zӓki Wӓlidi: tatar da, başqort ta tügel, törki xalıqlarnıñ ğalime

Törek häm tatar xäzinäläre 04/2022

Oluğ şӓxes Ӓxmӓd Zӓki Wӓlidineñ “Qısqaça Törek wӓ Tatar tarixı” cıyıntığına bağışlanğan qısqaça küzӓtüneñ yomğaqlaw öleşe.

   Bügenge yazmabıznı ,”Tatar-inform”  mӓğ’lümatlarına, “İntertat” xӓbӓrlӓrenӓ, tarix fӓnnӓre doktorları Rawil Ӓmirxanov häm Radik İsxaqovnıñ, Törkiyӓdӓ yӓşӓwçe millӓttӓşebez, filologiyӓ fӓnnӓre kandidatı ğalimӓ- İlsöyӓr  Rӓmiyevanıñ xezmӓtlӓrenӓ nigezlӓnep ӓzerlӓdek.

  “Zӓki Wӓlidi - böyek ğalim hӓm böyek şӓxes, ӓmma bu ike sıyfatı östenӓ anıñ şӓxesen tögӓl bilgeli torğan tağın ber sıyfatı bar: ul – böyek törek. Hӓm bu  soñğı sıyfatı anıñ fӓnni êşçӓnlegenӓ ayırım mӓğ’nӓ, tösmer östi… Törek tarixın tikşerüçelӓrneñ alğı saflarında barır öçen isemenӓ layıq bulıp tuğan törek ul” - dip yaza üzeneñ xezmӓtendӓ Rawil Ӓmirxanov.

  “Ӓxmӓd Zӓki Wӓlidineñ ata-babaları tatar-tiptӓrlӓrdӓn buluwı turında süz bara. Çığışı belӓn ul tatar bulğan. Ӓlbӓttӓ, bu anıñ üzen tatar dip tanuwı turında söylӓmi…”,dip añlata tarix fӓnnӓre doktorı Radik İsxaqov oluğ ğalim Wӓlidi turında.

   Qısqası,”Ӓxmӓd Zӓki Wӓlidi  başqort ta, tatar da tügel, ul, ğomumӓn, törki xalıqnıñ ğalime. Böten törki xalıqlarğa zur êş êşlӓp qaldırğan olı ğalim, dön’yakülӓm zur ӓhӓmiyӓtkӓ iyӓ bulğan, üzeneñ oluğ  ӓsӓrlӓre belӓn tanılğan böyek şӓxes ul.

  Ozaq yıllarğa suzılğan bӓrӓkӓtle hӓm igelekle êşçӓnlege dӓwerendӓ Zӓki Wӓlidi küp kenӓ fӓnni cӓmğıyӓt’lӓrneñ oyıştıruçısı hӓm ӓğ’zası bula. Ğomereneñ soñğı yıllarında ul  şӓrqıyӓt’çelӓrneñ  Törek assoŝiaŝiyӓsen tözi hӓm anıñ aktiv êşleklese bulıp tanıla. Ğalim İran Mӓğarif cӓmğıyӓteneñ Berençe Dӓrӓcӓ Kavalerı, Avstriyӓneñ Xammer-Purgştal’  cӓmğıyӓte ӓğ’zası, Mançester universitetınıñ maqtawlı doktorı bulıp tora hӓm başqa küp sanlı bülӓklӓrgӓ layıq bula.

   Avstriyӓdӓ belemen kamillӓşterüwen 1935nçe yılnıñ 7nçe iyünendӓ tögӓllӓp, berniçӓ könnӓn inde Wӓlidi maqtawlı professor sıyfatında Boni universitetında möselman fӓnnӓre buyınça lekŝiyӓlӓr uqıy başlıy. 1938nçe yılnıñ azağında ul Gëttingen universitetına küçӓ. Törkiyӓgӓ Wӓlidi mӓğarif ministrı çaqıruwı buyınça 1939nçı yılnıñ mayında ğına qayta hӓm 1nçe sentyabr’dӓn İstanbulda lekŝiyӓlӓr uquwın yañadan başlap cibӓrӓ. 1940nçı yılnıñ 8nçe aprelendӓ ul rumınlı noğay tatarı Ğomӓrneñ Nӓcmiyӓ isemle qızına öylӓnӓ. Tizdӓn alarnıñ İsӓnbikӓ isemle qızları, annarı Subuday isemle ulları tuwa.

   İldӓn ilgӓ, şӓhӓrdӓn şӓhӓrgӓ küçep, xӓtsez mӓşӓqat’lӓr kürüwenӓ qaramastan, ğalim üzeneñ kiñqırlı êzlӓnülӓren dӓwam itterӓ. İstanbulğa kilü belӓn ük ul kitapxanӓlӓrdӓ êşkӓ çuma. Mondıy tınğısız hӓm bӓrӓkӓtle êşçӓnlek berniçӓ  bik qıymmӓtle kitap hӓm mӓqalӓ basılu belӓn tögӓllӓnӓ.

   Zӓki Wӓlidi ӓnӓ şundıy qıymmӓtle êşçӓnleklӓreneñ berse bulğan  “Qısqaça törek wӓ tatar tarixı” kitabında Qazan xanlığınıñ mӓşhür xanbikӓse Söyembikӓ şӓxesenӓ dӓ berqadӓr tuqtalıp kitӓ, anıñ sӓyӓsi zirӓklege, ruxi batırlığı turında soqlanu belӓn yaza. Ul  Söyembikӓne   “ğayӓt’ aqıllı hӓm êşlekle xatın” dip atap, anıñ bu sıyfatlarına qat-qat basım yasıy. İdarӓçe bularaq zirӓklege hӓm aqıllılığı buyınça anı Qazan xanlığınıñ iñ mӓşhür xanı Oluğ Möxӓmmӓd belӓn tiñli. “Oluğ Möxӓmmӓdtӓn qala bu sıyfatlar ber xanğa da nasıyp bulmağan ide”,-di avtor.

   Oluğ ğalim Ӓxmӓd Zӓki Wӓlidi turında şӓrqıyӓtçe ğalim Yanski: “Belem nigezenӓ niqadӓr genӓ tirӓn çummasın, ul tormışqa ayıq qaraşın berqayçan da yuğaltmadı, anıñ belӓn turıdan-turı bӓylӓneşlӓren özmӓde…Ul yomıq, tar dairӓle, keşelӓrgӓ qarata masayuçan yuğarılıq kürsӓtmӓde… Kiresençӓ, hӓrwaqıt üze bulıp qaldı hӓm tamırları belӓn ğorurlandı. Ul üzeneñ tuğan cire, üz awılı, üz cӓylӓwlӓre, tauları hӓm bolınnarı balası bulıp qaldı. Hӓm bu anıñ keşeleğeneñ iñ oluğ’ üzençӓlege…”,- dip añlata Yanski.

   Şulay itep bez, “Törek-Tatar Hӓzinӓlӓre” programmasında qısqaça ğına bulsa da, böyek tarixçıbız Ӓxmӓd Zӓki Wӓlidineñ tӓrcemӓi xӓlen hӓm icat yulın küzdӓn kiçerdek, anıñ “Qısqaça Törek wӓ tatar tarixı”  ӓsӓrenӓ qısqaça tuqtalıp kittek, anıñ fӓn ölkӓsendӓge urının, rolen bilgelӓrgӓ tırıştıq.

Çığanaqlar:

1)Ӓxmӓt-Zӓki Wӓlidi.<<Qısqaça Törek -Tatar tarixı>>.1nçe Cöz’e.Qazan.Tatarstan Kitap Nӓşriyatı.1992.(Kitapnı  tözüçe,töp tekstnıñ transkripŝiyӓsen ӓzerlӓwçe,iskӓrmӓ-añlatmalar,bibliografik isemlek hӓm axır süz avtorı tarix fӓnnӓre doktorı Rawil Ӓmirxan).

2)https://www.azatlıq.org...

<<Zӓki Wӓlidi qanı.Qazan ğalimnӓre Ufa tatarları tarixın öyrӓnӓ>>. 04.01.2021

3)https://intertat.tatar/news/ilsoyar-...

İlsöyӓr Rӓmiyeva:<<Söyembikӓ yuğaltılğan dӓwlӓtçelegebezneñ simvolı bulıp yӓşӓwen dӓwam itӓ>>.<<İntertat>>.<<Tatar dön’yası>>.16.07.2022

4)https://tatar-inform.tatar>news>ba...

Batulla:<<Zӓki Wӓlidi xatirӓlӓrennӓn tatar ikӓne añlaşıla,ӓmma ul üzen başqort di>>.<<Tatar dön’yası>>.16.11.2021

  Törle Çığanaqlardan tuplap ӓzerlӓwçe: Kadriyӓ Meyvacı.



Bäyläneşle xäbärlär