Parallel’ dön’ya - anı kem töziyäçäk?

Dön'yada nilär bar?-43/2022

1846390
Parallel’ dön’ya - anı kem töziyäçäk?

Metadön’ya, yäğ’ni barlıq virtual’ kiñleklär berläşterelgän, internettağı här närsä ber mäydanğa cıyılğan parallel’ dön’yanı barlıqqa kiterü öçen ber törkem texnologiyälärneñ ber ük waqıtta üsüe kiräk. Belgeçlär fikerençä, bu nisbättän qarağanda metaversnıñ tözeleşe başlandı. Şulay itep, anda kemnär rol’ alaçaq? 

Metadön’yadağı cir uçastokları häm küçemsez milek tormışıbızğa kilep kergän mizgeldä zur qızıqsınu uyattı. Kisätülär dä kön üzägendä buldı, tik virtual’ kiñlektä cir satu artıp yözlärçä million dollarğa citte. Monnan soñ närsä bulaçaq soñ? 

Metadön’ya niçek tözeläçäk?

Metadön’yanı tözü öçen arxitektura, êlemtä, iq’tisad, marketing şikelle bik küp disśiplinanıñ metavers moxitendä berläşüe kiräk.

İstanbul mäğ’lümat universitetı êlemtä fakul’tetı dośentı Ärkan Saka bolay di: “Metavers, çınlıqta, konkret bularaq kilep çıqqan texnologiyä tügel. Berniçä texnologiyäneñ bergälege. Yasalma zihennän virtual’ çınbarlıqqa yäisä kiñäytelgän çınbarlıqqa qadär, asılında, bulğan texnologiyälärneñ yaña berläşüe şikelle uylanıla”.

Beykent universitetı êçke arxitektura kafedrası citäkçese Şän Yüksäl äytüençä, blokçeyn, unikal’ token, virtual’ häm kiñäytelgän çınbarlıq şikelle texnologiyälärneñ üseşe belän Metadön’ya tözelä başladı.

Şulay itep, metaversnı tözüdä kemnär qatnaşaçaq?

Şän Yüksäl bu tözeleştä arxitektorlar häm injenerlarnıñ ayırım role buluın söyli häm bolay dip östi: “Kiläçäktä kem töziyäçäk dip qarağanda - härkem. Qullanuçılar da bu êşneñ êçendä. Bügenge zamanda uyın, moda, kripto aqça mäs’äläläre zur tizlek belän metaversqa kilep kerde häm alğa taba üsä. Härkem töziyäçäk, härber keşeneñ qulınnan kilä torğan närsä bulaçaq”.

Arxitektorlarğa ayırım burıç yöklänä

Metadön’ya tözüdä arxitektorlarğa maxsus burıç yöklänä. Çönki bu täcribäneñ mömkin qadär çınbarlıqqa yaqın buluın telibez. Monıñ öçen isä çınbarlıqtağı dizayn häm arxitektura beleme kiräk.

Dośent Şän Yüksäl bolay di: “Bez, arxitektorlar, biredäge proyektlarda iğ’tibar itärgä tiyeşle närsä - kontekst. Ul arxitekturada bik ähämiyätle süz. Cirle kontekst, mädäni kontekst, tarixi kontekst, şäxsi kontekst… Ägär metadön’yadağı ob’yektlarnı çınbarlıqtağıdan bötenläy yıraqlaştırsaq, keşelärdä onıtılu, mädäniyätne yuğaltu bulırğa mömkin. Bu mäğ’lümat ağımınıñ özelüenä kiterer”.

Virtual’dän - çınbarlıqqa, çınbarlıqtan - virtual’gä: ike dön’ya arasında kiçülär

Arxitektorlar uzarğa tiyeşle tağın ber kirtä - ike dön’ya arasında yasalaçaq kiçülär. Çınbarlıq dön’yadan barlıq fizika qağıydäläre häm moxitne qabul itü yuqqa çığa torğan virtual’ kiñlekkä küçü uylanılğannan tağın da awır bulırğa mömkin. Yüksäl metavers öçen xäzerge waqıtta yasalğan barlıq dizaynnarnıñ çınbarlıqtan alınuın söyli.

“Ber marka açqan kibet çınbarlıq tormıştağı kibettän üzgä tügel, tik kiläçäktä närsä bulaçaq? Çönki ağımlılıq bar, cirneñ tartu köçe yuq. Keşelär anda avatarları belän keräçäk häm ber urınnan ikençesenä küçäçäk, yöriyäçäk. Arxitektorlarnıñ burıçı - ike dön’ya arasındağı küçeş waqıtında xäterne, añnı yuğaltu şikelle naçar täêsir itäçäk xällärgä urın qaldırmaw,”-di belgeç.

Metavers uyınnan ayırılamı?

Dośent Yüksäl bolay dip däwam itä: “Älegä bez başında ğına. Keşelärgä bik ütopik şikelle toyılsa da, şaqtıy keşe yaqın kiläçäktä waqıtınıñ küp öleşen anda ütkäräçäk. Şunda sośial’läşäçäk, başqa keşelär belän oçraşaçaq. Belem, sälamätlek, sport, küñel açu… Bolar xäzerdän ük başlandı. Konśertlar uzdırıla häm anda meñnärçä keşe qatnaşa”.

Êkran tışındağı täcribä

Ärkan Saka xäzerge waqıtta êkran aşa kürenä torğan internet täcribäbez buıluın äytä. “Metadön’ya internetnı qullanu räweşebezne üzgärtäçäk,”-di belgeç. Ul metavers moxittä keşelärne êkranğa qaramıyça xäräkät itteräçäk sśenariy bulırğa tiyeşlegen söyli. “Çınlıqta küp oçraqta texnologiyä bar, xikäyäläw yuq. Monda uylap çığaruçınıñ êşe - qullanuçılarnı waqıyğanıñ êçenä cälep itü.  Häm şul waqıtta icadi xikäyäläw alğa çığaçaq. Ul bezne niçek bulsa da başqa macaralarğa êtärergä tiyeş,”-dip söyli Ärkan Saka.   

Çığanaq: TRT Haber 



Bäyläneşle xäbärlär