AQŞ-Qıtay kiyerenkelegendä yaña basqıç

Könüzäk mäs'älälär - 4/2021

1709851
AQŞ-Qıtay kiyerenkelegendä yaña basqıç

AQŞ, Angliyä häm Avstraliyä arasında imzalanğan yaña iminlek paktı Qıtay belän Amerika kiyerenkelegendä çirattağı êtap bularaq qaralırğa mömkin.

Yaña iminlek paktı AUKUS, barınnan da alda, global’ köç köndäşlegeneñ xärbi frontı niçek formalaşaçağı turında möhim mäğ’lümat birä. Xärbi front, älbättä, köräşneñ barı ber tarmağı. İq’tisadi frontta kileşü êzläsälär dä, xärbidä berkem dä êşne oçraqqa qaldırırğa telämi. Şul säbäple täwge êtapta Qıtaynıñ nindi qarşılıq kürsätäçäge bik ähämiyätle. Pekin tınıçlandırırmı, yäisä kontr-balans yasarmı – xäzerdän ük äytü qıyın. Şulay da, ike yulnı da tormışqa aşıra alaçağı şöbhäsez. Çönki bu poziśiyä Qıtaynıñ üseş strategiyäseneñ umırtqası: qurqıtmıyça, örketmiçä häm bäreleşkä kermiçä üsü. İlneñ AUKUSqa reakśiyäse isä kötelgänçä ide: monı cawapsızlıq dip atadı.

Avstraliyäneñ atom-töş su astı qorabı mömkinlege Qıtay öçen berniçä yaqtan möhim häm xätär. Berençese - AQŞ belän Angliyäneñ küzläw häm xärbi köçen Hind-Tın okean töbägenä küçerüe Pekinnıñ xäräkäten çikli. İkençese – Avstraliyäneñ höcümçel saqlanu mömkinleklären arttıruı anıñ Qıtayğa qarşı xärbi balansın nığıta. Öçençese – AUKUS belän bergä strategik ülçämle saqlanunı Qıtaya qarşı äzer totu anıñ höcümçel strategiyä tözüen äkrenäytä. Dürtençese isä, Avstraliyäneñ atom-töş köçenä äwerelü ixtimalı. Bu, açıq qına äytkändä, Qıtaynı, ber yaqtan, çikli/qamıy, ikençe yaqtan, Yaponiyä häm Kön’yaq Koreya şikelle regional’ aktyerlar belän bergä uylağanda, külämle balans strategiyäsenä duçar itelüen añlata. Mondıy kiyerenkelek şartlarında Tayvan’ mäs’äläse dä kiskenläşä häm bu wäzğıyät’ Qıtay belän AUKUSnı xärbi qarşılıqqa kiterergä mömkin. Mondıy strategiyä aldında Qıtaynıñ, älbättä, saylaw mömkinlekläre küp. Bolardan iñ ähämiyätleläre arasında - qorallanu noqtasında agressiv säyäsätne tormışqa aşıruı, Tön’yaq Koreya şikelle sistema tışındağı aktyerlar aşa kontr-qorallanu adımnarın ğamälgä kertüe häm yıraq cirleklärdä AQŞ buş qaldırğan mäydannarnı tutıru öçen tışqı ittifaq’ êzläwen tizlätüe urın ala.

AUKUS kileşüe tözelüdän soñ uq İrannıñ Şanxay xezmättäşlek oyışmasına tulı äğ’za bularaq qabul itelüe oçraqlılıqmı – bilgele tügel. Tik monıñ Vaşingtonnıñ baş awırtuı bulğan Tähranğa irken sulış aldıruı - şöbhäsez.

Tağın da ähämiyätle al’ternativa isä ittifaq êçendäge iñ köçsez bocradan nişan yasaw. Yäğ’ni Avstraliyädän. Çınnan da, Qıtay kiçekmästän räsmi bulmağan räweştä Avstraliyägä “saq bul” digän yullama cibärde.

“Global Times” Qıtay xökümäteneñ xalıqara temalarğa qarata poziśiyäse xaqında mäqalä bastırdı. Anda Avstraliyäneñ Qıtayğa qarşı tözelgän strategiyäsendä xärbi yaqtan agressiv poziśiyä aluınıñ cawapsız qalmayaçağı turında fikerlär bar. Mäqaläneñ iñ qızıqsındıruçı öleşendä ber soraw birelä: global’ xaosqa kem tağın da ozağraq qarşı tora alaçaq? Qıtaymı, alarmı? Şul añlaşıla: AQŞ-Qıtay kiyerenkelege xalıqara sistemadağı köç köndäşlegen yaña êtapqa çığaraçaq. Xalıqara sistema üzgärä häm xakimiyät küçeşe bara. Töp soraw şul: bu küçeş zur bäreleş näticäsendä bulaçaqmı, ällä suğışsız xäl iteläçäkme?  

 Murat Yäşeltaş

SETA agentlığı tışqı säyäsät tikşerenüläre mödire, yazuçı, professor



Bäyläneşle xäbärlär