Tunis qaya taba bara?

Könüzäk mäs'älälär - 83/2021

1682388
Tunis qaya taba bara?

Ğaräp yazı inqıylablarınnan qalğan berdänber demokratiyä Tunis tirän krizisqa kerde. İlbaşı Kays Said yäkşämbe tönendä parlamentnıñ barlıq wäqalätlären tuñdıruın, deputatlarnıñ qağılğısızlığın beterüen, xökümät räise äl-Mäşişinı wazıyfasınnan aluın häm üze quyaçaq başqa prem’yer-ministr belän bergä idaräne qulına aluın iğ’lan itte. 2011nçe yıldağı Yasmin inqıylabınnan birle il kiçerüçe iñ citdi krizis, çınlıqta, üzeneñ kilüen sizdergän ide. Koronavirus kizüe, däwlät xezmätläreneñ naçarayuı, êşsezlek häm rişwätçelek turındağı xäbärlär säbäple ğıynvar ayınnan birle Tunis şähärlärendä protest çaraları däwam itte. Şul waqıttan birle ilbaşı Said belän xökümät räise äl-Mäşişi arasında awır kileşä almawçılıq urnaştı. Said, êçke êşlärne dä kertep, 11 ministrnıñ bilgelänüen raslamadı.

2019nçı yılda ikençe turda ilbaşı bularaq saylanğan Said xoquq professorı. Ul säyäsätkä tıştan kilgän şäxes häm partiyälärgä qarşı buluı belän bilgele. Said wäkillekle demokratiyäne tänqıyt’li häm turıdan demokratiyäne yaqlayçı populist. Ul parlamentar sistemanıñ 2011nçe yıl inqıylabınnan birle problemalarğa çişeleş taba almawınnan zarlanuçı xalıq qatlamına yaqınlaşa.

Parlamenttağı iñ zur partiyä bulğan “Äl Naxda”nıñ ofislarına höcümnär yasaldı. Xäzer isä ilbaşı Said qanun çığarunı tuqtatıp barlıq başqarma häm xökem wäqalätlären üz qulına aldı. Armiyä yärdäme belän bu tüntäreleşne başqarğan Saidnıñ Tunisnıñ säyäsi-iq’tisadi problemalarına çişeleş tabuı bik şöbhäle kürenä. Ul, möğayen, Misırdağı 2013nçe yılğı Sisi tüntäreleşennän ilham alğandır häm Farsı qultığı däwlätlärennän aqça kiläçägen uylıy. Berläşkän Ğaräp Ämirlekläreneñ berwaqıt Tunis belän qızıqsınuı bilgele ide.  Bu cäwättän bez Farsı qultığı tarafınnan qabat status-kvo üzgärtü belän oçraşırğa mömkin.

Parlament räise häm Äl Naxda liderı Gannuşi ilbaşı Saidnıñ qararların “inqıylab häm Töp qanunğa qarata tüntäreleş kereşüe” bularaq bäyäläde häm Tunis xalqın moña qarşı çığarğa çaqırdı. İlneñ awır baruçı 10 yıllıq demokratiyäse citdi sınaw çorına kerde. İlbaşı Saidnıñ säyäsätkä qarata tüntäreleşe barı Ğaräp dön’yasınıñ berdänber demokratiyäse bularaq kürengän Tunisnı säyäsi krizisqa iltep kenä qalmıy, ber ük waqıtta, islamçılarnıñ demokratiya belän garmoniya täcribäseneñ iñ uñışlı misalın yuqqa çığaru belän yanıy. Liviyäneñ tüntäreleşçe generalı Xafter Tunistağı 25nçe iyül’ tüntäreleşen “Möselman qardäşlär” mäs’äläse belän baylaw yaqlı.

Soñğı 10 yılda Äl Naxda häm Gannuşi balanslı säyäsät alıp barğan ide. Qayçaq ilbaşı kandidatı çığarmıyça, qaywaqıt sulçı häm liberal’ partiyälär belän koaliśiyä tözep dön’yawi dairälärgä taşlama yasadılar. Xätta 2016nçı yılda Tunista säyäsi islamğa urın qalmawın häm üzlären möselman demokrat bularaq atawların belderdelär.

Äl Naxda xäräkäteneñ 10nçı kongressında dini oyışma belän partiyäneñ ayırıluı qararı iğ’lan itelde. Bu axırğı krizis Tunis demokratiyäsenä genä tügel, Äl Naxda häm Gannuşi öçen dä awır sınaw. Änkara isä Tunista konstituśion tärtipkä qarata yasalğan tüntäreleşkä qarşı çığıp demokratiyäneñ tizräk qabat torğızıluın teläde. Könbatış başqalaları däşmi. Tağın ber qat qıymmätlärgä, bu oçraqta demokratiyägä tügel, konkret mänfäğat’lärenä östenlek birdelär.

Kiläse atnalar Tunisnıñ häm Tön’yaq Afrika töbägeneñ kiläçäge öçen bik kritik. Tunista demokratiyädän kire qaytu regionğa tağın da  naçar täêsir yasarğa mömkin. Berdänber çişeleş: demokratiyäne saqlap totrıqlılıqnı täêmin itärdäy säyäsi klimat tudıru.

Murat Yäşeltäş

SETA agentlığınıñ iminlek tikşerenüläre mödire, yazuçı, professor 



Bäyläneşle xäbärlär