Cәяxәтчeләрнeң күзлeгeннән Истaнбул / Säyäxätçelärneñ küzlegennän İstanbul (Fatıyx Kärimi)

Төрeк сәяxәтчeләрe күзлeгeннән 34 / Törek säyäxätçeläre küzlegennän 34

1671538
Cәяxәтчeләрнeң күзлeгeннән Истaнбул / Säyäxätçelärneñ küzlegennän İstanbul (Fatıyx Kärimi)

  Bügenge yazmabıznı “Wikipedia” mäğ’lümatlärenä, internet çeltäre xäbärlärenä nigezlänep äzerlädek.

  Üz tarixında Rim, Vizantiya häm Ğosmanlı imperatorlıqlarınıñ başqalası bulğan bu şähär, ütkännärneñ mirasın saqlap, qızu templar belän kiläçägen tözi. 1930nçı yılğa qadär Konstantinopol’ isemen yörtkän mähabät İstanbul bügen –Törkiyäneñ iñ zur şähäre, töp yortı, finans üzäge, dönyanıñ turistlar iñ küp yöri torğan şähärläre bişlegendä. Ul Märmär häm Qara diñgez suları oçraşqan cirdä, Bosfor buğazı yarlarında urnaşqan.

   Mäğ’lüm ki, Törkiyä – tatarlar öçen êlek-êlektän berdän-ber möstäqıyl’ törki däwlät  bularaq alarğa törle yünäleştä tayanıç bulğan: ike arada säwdä êşläre görlägän, xalıq İstanbul aşa xacğa yörgän. Uqırğa, belem tuplarğa kilüçelärne, säfär qıluçılarnı üz qoçağına sıyındırğan şähär ul – İstanbul.

   İstanbul şähäre törki dönyanıñ zıyalı şäxeslärennän bulğan kürenekle tatar zıyalısı Fatıyx Kärimi icatında da kiñ yaqtırtılğan. Moña misal itep Fatıyx Kärimineñ “İstanbul mäktübläre” isemle säyäxätnamä janrına xas bulğan äsären alırğa bula.

1913nçe yılda näşer itelgän bu äsär Bötendönya suğışı aldınnan Törkiyä tarixınıñ üzençälekle ênŝiklopediyäsenä äwerelä. Avtor bu  säyäxätnamä äsärendä, säfäreneñ Qazannan kitep Mäskäw aşa Odessağa baruı, annan soñ paroxodqa utırıp Törkiyägä kilep citüen yaza. Balkan suğışı cäyelgän zamanda İstanbulda kürgännären, kiçergännären taswirlıy, xökem yörtä häm yañadan tuğan cirenä äylänep qaytu öçen paroxod belän yulğa çığa.

  Küp tellär belüe, universitetta uqu däwerendä küp keşelär belän êlemtäläre Fatıyx Kärimigä generallar häm soldatlar, ğalimnär häm yazuçılar, säwdägärlär häm iğanäçelär, din ähelläre, möğallimnär häm hönärçelär belän aralaşırğa yärdäm itä. Bu ildä Fatıyx Kärimineñ studentlıq yılları uza, anda cämäğat’çelekneñ törle ölkälärendä anıñ küpsanlı dusları bula.

  Törkiyädän Balkan suğışı waqıtında 65 märtäbä “Waqıt” gazetına häm 5 märtäbä “Şura” jurnalına cibärgän yazmaların Fatıyx Kärimi, bilgele bulğança 1913nçe yılda uq 70 xat räweşendäge büleneştä ayırım kitap itep bastırıp çığara häm kitabına “İstanbul mäktübläre” digän isem quşa. Kitäpta “İstanbul täêsire” digän öç bülek bar. 22nçe xatta paroxod Bosfor buğazına barıp kergäç, avtor bu yaqlarnıñ güzälleklärennän ğadättän tış täêsirlänüe turında yaza. ”Ber genä ciren dä kürmäyençä qaldırası kilmi”… Tuqtawsız paroxodnıñ ber yağınnan ber yağına yögerülär… “

Kitapta törek xalqına yärdämgä kilgän 4 tatar qızı, yağ’ni  şäfqat’ tutaşlarınıñ zur tırışlığı bilgeläp ütelä. Ul şäfqat’ tutaşları bulğan qızlar: Gölsem Qamalova, Roqıya Yunısova, Mär’yäm Yaqupova häm dä Mär’yäm Pataşevalar. Säyäxätnamädä bu tatar qızlarınıñ üzläre teläp xärbi gospital’lärgä şäfqat’ tutaşı bulıp êşlärgä baruı turında yazıla.

“İstanbul mäktübläre” äsärendä Fatiyx Kärimi tarixi faktlarğa tayanıp êş itä. İstanbul şähäreneñ arxitektura, häykälläre, anıñ maturlığına zur iğ’tibar birmäsä dä, berniçä urında aña soqlanuın belderä, bu şähärgä xörmäten yäşermi.

 Ğomumän, näticä yasap şunı äytergä kiräk, törki dönyanıñ zıyalı şäxeslärennän, kürenekle tatar zıyalısı Fatıyx Kärimi, İstanbulğa bulğan säyäxätläre häm şul säyäxätläre näticäsendä üze kürgän waqıyğa-xällärne taswirlap yazğan säyäxätnamä äsärläre aşa Berençe Balkan suğışı barışın, Ğosmanlı imperatorlığın häm dä törek xalqınıñ xäl-äxwälen yaqtırtırğa tırışa. Törkiyäneñ iq’disadına, säyäsätenä, mädäniyätenä, mäğarifenä, tarixına üz qaraşın belderä.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1) Tatar zıyalıları:tarixi portretlar.Uqıtuçılar häm yuğarı sıynıf uquçıları öçen mäqalälär cıyıntığı./Tözüçese Möxämmätşin R.,RusçadanQamalov Ä. Tärcemäse.-Qazan:Mäğarif,2003.-B.136

2)Znamenitıyı stoliŝı mira(Spravoçnik).Rostov-na-Donu:izdatel’stvo “Feniks”,2001.-C.410

3)Xisametdinova A.İ.,”Tatar prozasında İstanbul obrazı”.Çığarılmış kvalifikaŝiyä êşe.Fänni xezmätneñ citäkçese:professor-ğalimä Ramilya Yarullina-Yıldırım.

4) https://tt.m.wikipedia.org>wiki>İ...

“İstanbul mäktübläre”(kitap).

 
 
 


Bäyläneşle xäbärlär