Troyan suğışı

Berwaqıt Anadoluda 5/2021

1609717
Troyan suğışı

 

Mifologiya hӓm legendalar yış qına bezneň iğ’tibarıbıznı cӓlep itӓlӓr, xӓtta alarnıň çınbarlıq bulmawın belsӓk tӓ . Qaywaqıt ӓytelgӓnnӓr batırlıq ürnӓge, qayçaq tӓňrelӓrgӓ qarşı çığuçı keşe belӓn nӓrsӓ bulğanın aňlata alar. Bügenge yazmabızda mifologik xikӓyӓ hӓm aňa bӓyle suğış turında süz alıp barabız. Ӓye, süz Troyan suğışı turında bara.

 

 

Tarixtağı berençe maturlıq bӓygese 4 meň yıl êlek bulğan digӓn süzlӓr yöri. Tӓňrelӓr arasındağı bӓxӓs, kileşmӓwçӓnlek turındağı bu mifologik xikӓyӓdӓ waqıyğa Çanakkalӓ hӓm Balıkesir arasındağı Qaz tawlarında bara. Bu iskitkeç taw Törkiyӓneň kislorod dӓrӓcӓse iň yuğarı bulğan töbӓklӓrennӓn berse.

Grek mifoligiyӓse buyınça, tӓrtipsezlek tudıruçı nizag tӓňrese  tӓňrelӓr arasındağı ber tuyğa çaqırılmıy. Bu xӓlgӓ bik açuı çıqqan nizag tӓňrese tuy ütkӓrelgӓn urında “İň maturına” dip yazılğan altın alma qaldıra. Öç böyek alihӓ Afina,Hera hӓm Afrodita arasında konflikt kilep çığa. İň maturı qaysısı ikӓnen terkӓw öçen Zevska mörӓcӓğӓt’ itӓlӓr. Lӓkin Zevs bu êşkӓ Qaz tawlarında yӓşӓgӓn Parisnı bilgeli. İň matur alihӓ itep saylanır öçen Hera ğalӓm patşalığın, Afina suğışta ciňelmӓslekne, Afrodita xatın - qızlarnıň iň maturı bulğan sılu Yelenanıň mӓxӓbbӓten wӓğ’dӓ itӓ. Paris öçen ciňelmӓslek tӓ, ğalӓm patşalığı da möhim tügel, ul sılu Yelenanıň  mӓxӓbbӓten teli hӓm Afroditanı bӓygeneň ciňüçese dip iğ’lan itӓ.Konkurstan soň Paris Yelenanı Afrodita yӓrdӓmendӓ urlıy hӓm 10 yıllıq Troyan suğışı başlana. Çönki dönyanıň iň matur, iň çibӓr xatın – qızı Yelena  Sparta patşası Menelaynıň  xatını.

             Borıňğı mӓşhür şağıyr’ Gomer (Homer) “İliada” dastanında nӓq’ menӓ bu suğışnı aňlata. Anıň süzlӓrenӓ qarağanda, bu bӓyge – tarixta berençe maturlıq bӓygese. Annan soň başlanğan Troyan suğışı Könçığış belӓn Könbatışnıň tӓwge suğışı. Rivayӓt’lӓr buyınça, Zevs ülemnӓr hӓm cimerülӓrgӓ kitergӓn Troyan suğışın Qaz tawlarınnan , yӓğ’ni waqıyğalar başlanğan urınnan qarap küzӓtep barğan.  

 

Bu “İliada” dastanında aňlatığan mifologik xikӓyӓ ide. Bu çınnan da xikӓyӓme? Mondıy suğış çınnan da bulğanmı soň?

 

Troyanı êpik ӓsӓrdӓ urın alu sӓbӓple ozaq waqıtlar xıyalıy urın hӓm uydırma xikӓyӓ dip uylıylar. Çönki ciňelmӓs geroylar, tӓňrelӓr, alihӓlӓr, batırlıq xikӓyӓlӓre, qanlı bӓreleşlӓr, ülemnӓr hӓm faciğale waqıyğalar bar “İliada”da . Anda dastan êlementları bar , şuna kürӓ ul ӓdӓbiyӓt ӓsӓre bulıp sanaldı. Lӓkin bӓlki legendalar belӓn sixerlӓngӓngӓ,  bӓlki bötenlӓy başqa sӓbӓplӓr arqasında Troyanıň çın buluına ışanğan hӓm şӓhӓrne tabarğa digӓn maqsat quyğan ber keşe bar ide.

 “İliada” ӓsӓren küp tapqır uqığan nemeś sӓwdӓgӓre Genrix Şlieman Troyanı tabu öçen Anadoluğa kilӓ. Ul Hisarlık Tepe dip atalğan cirdӓ qazu êşlӓre başlıy. Şlieman arxeolog bulmıy. Şӓhӓrne tabıp, bayıp kitü öçen xıyallanğanğa kürӓ üzen qızıqsındırğan ӓyberlӓgӓ genӓ yünӓlӓ. Êşen ӓkrenӓytӓ dip uylap, tapqan divarlarnı cimerӓ.

Anıň nindi zıya kitergӓne soňınnan bilgele bula. Qazu êşlӓre başlanğaç şӓhӓrneň 7 qatlı buluı aňlaşıla. Daimi qazular nӓticӓsendӓ Hisarlık qalqulığında ber-berseneň östenӓ tözelgӓn 10 Troya qatlawı çığarıla. 2019 nçı yılda arxeologlar şӓhӓrneň 600 yıl êlekkesenӓ qarawçı tağın ber qatlam açtılar. Troyada törle çorlarğa qarağan 50 dӓn artıq tözeleş êtapları açıqlandı. Bu üzençӓlek arqasında Awrupa hӓm Könbatış Anadoludağı arxeologik qazılmalar öçen beleşmӓ punktqa ӓylӓnde.

 

Belgeçlӓr ӓytüençӓ, andağı 11 qatlamnan iň astan sanağanda 7 nçe qatlawı Gomernıň dastanında ӓytelgӓn Troya. Alar arxeologik qaldıqlardan tabılğan köçle höcümnӓr hӓm cimergeç yanğın êzlӓren şӓhӓrdӓ çın suğış bulğanı belӓn bӓylilӓr. Troya hӓr dӓwerdӓ strategik torışta bulğan. Gomer surӓtlӓgӓnçӓ, sılu Yelena öçen bulmasa da , baylığı hӓm urını arqasında real’ tormışta anı küp tapqır qulğa töşerergӓ tırışqannar , şӓhӓrdӓ suğışlar küp bulğan.

 

Bügenge köndӓ YUNESKOnıň Bötendönya mirası isemlegendӓ urın alğan Troya antik qalası tarixı, legendaları, açış xikӓyӓse , qatlawlı hӓm bay teksturası belӓn dönyanıň iň tanılğan arxeologik ob’yektlarınıň berse. Troya qazuları 3500 yıllıq tarixı belӓn Anadolunıň könbatışında urnaşqan śivilizaśiyӓlӓrgӓ yul kürsӓtӓ. Bilgele bulğança, 150 yıldan artıq dӓwam itkӓn qazu êşlӓrendӓ 20 ildӓn 350 dӓn artıq ğalim qatnaşqan hӓm bu san könnӓn - kön arta bara.

Beraz Troya xӓzinӓlӓrenӓ  tuqtalıp kitik.

Şlieman şӓhӓrneň real’ buluın isbatlıy, lӓkin monıň belӓn genӓ çiklӓnmi. Bu yulı kitaplarda yazılğan patşalıq xӓzinӓsen êzli başlıy. Bӓlki ul baştan uq xӓzinӓne qulğa töşerü hӓm bay  bulu turında uylağandır. Ul monıň öçen şaqtıy waqıt hӓm aqça sarıf itӓ. Nihayӓt’ ul muyınsalar, alqalar ,taçlar , broşkalar ,altın hӓm qıymmӓtle taşlardan torğan bu xӓzinӓne taba. Ul anı Ğosmanlı dӓwlӓte rӓsmilӓrenӓ tapşırırğa tiyeş bulsa da , berkemgӓ dӓ ӓytmiçӓ, xӓzinӓne çit ilgӓ alıp kitӓ. Ul anı başta Greśiyӓdӓ, annarı Franśiyadӓ satırğa teli, lӓkin aqça mӓs’ӓlӓsendӓ kileşӓ almıy. Annan soň ruslar belӓn söylӓşӓ. Berniqadӓr waqıttan soň bu mӓs’ӓlӓ onıtıla…

Yıllar dӓwamında xӓzinӓneň urının berkem dӓ belmi, xӓtta anıň barlığına şiklӓnӓ başlıylar. Ӓye, 90 nçı yıllar başında Mӓskӓwdӓge Puşkin sınlı sӓnğӓt’ muzeyınıň podvallarında kürengӓnçe. Ul çornıň sӓnğӓten, östenlegen ,kürkӓmlegen çağıldırğan bu qıymmӓtle xӓzinӓ Germaniya belӓn Rusiya arasında krizis tudıra. Bu xӓzinӓne Anadolu cirlӓrennӓn tabıp urlıylar , lӓkin qaznağa dӓğ’wa itüçelӓr Germaniya hӓm Rusiya bula. Bügenge köndӓ, ğomumӓn alğanda, arxeologik ӓsӓrlӓr tabılğan ilgӓ qarıy digӓn fiker bulsa da , bu unikal’ xӓzinӓdӓn barı tik 24 kisӓk altın bizӓbü ӓyberlӓre  Törkiyӓgӓ qaytarıp birelgӓn. Troya xӓzinӓlӓre tiz arada üz cirlӓrenӓ kire qaytsın digӓn telӓktӓ qalabız.

 

 

Troya ğasırlar dӓwamında keşelӓrne aptıraşta qaldıra. İň zur qızıqsınu uyatqan ӓyber isӓ Troyanıň ağaç atı. Gomer suğış barışın üzgӓrtkӓn , ğaskӓrlӓr belӓn tulğan gigant ağaç at turında söyli , ӓmma bu yulı “İliada” da tügel, ӓ “Odisseyӓ”dӓ. Tikşerenüçelӓr troya atı turında törle teoriyӓlӓr alğa sördelӓr. Qayber tikşerenüçelӓr äytüençӓ, at barı tik greklar Troyağa utırıp kilgӓn köymӓlӓr öçen qullanılğan metafora ğına. Qayberӓwlӓr anı xetlar arxivındağı “qırğıy işӓk” yӓisӓ “ber mögezle canwar” isemnӓre belӓn bilgele bulğan suğış maşinaları belӓn çağıştıralar hӓm atnıň suğış çarası buluın ӓytӓlӓr. Kem belӓ, meňnӓrçӓ yıldan soň Gomer dastanındağı Troyanıň döreslege raslanğan kebek, bӓlki ber kön ağaç atnıň barlığı yӓki yuqlığı da açıqlanır.

 

Qat-qat yandırılğan, cimerelgӓn, cirtetrӓwlӓr hӓm suğışlar arqasında yuq itelgӓn borıňğı çornıň iň bay şӓhӓrlӓrennӓn berse ul Troya.5500 yıllıq tarixı belӓn Anadolu hӓm Awrupa śivilizaśiyӓlӓreneň üseşen başlap cibӓrӓ. Könçığış belӓn Könbatış arasındağı berençe suğışnı, antik dönyanıň iň borınğı qaharmanlıq, batırlıq dastanın hӓm tӓwge maturlıq, çibӓrlek bӓygesen aňlattıq bügen sezgӓ.

 

 

 Neslihan Değirmencioğlu



Bäyläneşle xäbärlär