“Süriyädä çişeleş mömkinme?”

Könüzäk mäs'älälär - 63/2021

1599592
“Süriyädä çişeleş mömkinme?”

“Ğaräp yazı”na un yıl buldı. Qızğanıçqa, Süriyädäge suğış ta un yılın tutırdı. İl xalqınıñ yartısınnan artığı yäşägän urınnarınnan küçende, 1 millionğa yaqını hälaq buldı. Däwlät, qaysı yaqtan ğına qarasañ da, qotoçqıç cimereklär êçendä. Bolarnıñ barısınnan soñ säyäsi çişeleş, çınnan da, mömkinme?

Tunista başlanğan “Ğaräp yazı” bik küp illärdä basım astında, naçar şartlarda yäşägän tawışsız-tınsız törkemnärne xäräkät itterde häm urınnarınnan quzğalmas şikelle toyılğan diktatorlar, äyterseñ, domino şikelle awa başladı. Tunistan soñ Misır ayaqqa bastı. Ämma Süriyädä inqıylab aqrınlap watandaşlar suğışına äwerelde häm üze belän zur cimerekleklärne kiterde. Äsäd rejimın bärep töşerü öçen başlanğan xalıq fetnäsenä qarşı İran häm Rusiyä köçläre kilde. Rejim älege illärgä ışanıp xärbilär yärdämendä watandaşlar suğışına êtärgeç birde.  Waqıt uzu belän, qayber küzläw oyışmalarınıñ manipulyaśiyäse yärdämendä, DEAŞ terrorçı oyışması Süriyädä aktivlaştı. İldäge oppoziśiyä bergä xäräkät itüdä awırsındı. Könbatış däwlätlär isä Süriyä oppoziśiyäsenä yärdämnären tuqtattı häm rejim –Rusiyä - İrannıñ suğış qırında östenlekkä ireşüenä säbäpçe buldı.

Näticädä, barı Törkiyäneñ teläktäşlege belän ayağında torırğa mataşuçı oppoziśiyä İdlib häm başqa qotqarılğan töbäklärdä qısılıp qaldı. Törkiyä älege cirleklärdä gumanitar krizisnı kimetep, totrıqlı tormış tözergä omtıla.

Färatnıñ könçığışındağı kiñ mäydannar AQŞ belän PKK tarafınnan kontrol’dä totıla. İl faktta öçkä bülengän xäldä. Watandaşlar suğışı uzğan urınnarda qotoçqıç cimerekleklär bar. Süriyä xalqınıñ yartısı torğan cirlären taşlap kitärgä mäcbür buldı, öçtän bere başqa illärdä möhacir. İqtisad - här mäğ’nädä bankrot. Gumanitar nisbättän citdi azıq-tölek qurqınıçsızlığı probleması bar. Ösqorma häm asqorma watandaşlar suğışı häm iq’tisadi krizislardan tulısınça betkän xäldä.

“Ğaräp yazı”nıñ un yıllığında Süriyädä, qızğanıçqa, şuşındıy küreneş belän oçraşabız. Ber yaqtan, säyäsi çişeleş öçen tırışlıqlar däwam itä. Ayıruça, Törkiyä, Rusiyä häm İran iniśiativası belän başlanğan Astana prośessı häm şuña bäyle räweştä alıp barıluçı yaña Konstituśiyä êşçänlege ähämiyätle. Ämma xäzergä qadär ällä-ni alğa kiteş yuq. Rejim häm anı yaqlawçılarnıñ çın çişeleş öçen tırışmawları, barı waqıt suzu öçen genä yörüläre kürenä. Östäwenä AQŞ Färatnıñ könçığışında, PKK terrorçı oyışmasınıñ Süriyädäge däwamçısı PYD/YPG belän kileşep, defakto avtonom mäydan tözergä mataşa.

Yomğaqlap şunı äytergä mömkin: Süriyädä êçke aktyerlar da, tıştan yoğıntı yasawçılar da, üz mänfäğat’lärennän beraz çigenep, çın çişeleşkä taba barmıylar.  

Can Acun

SETA agentlığınıñ tışqı säyäsät tikşerenüçese  



Bäyläneşle xäbärlär