Кaрчинзaдә Cөләймaн Шүкрүнең сәяхәт маршруты / Karçinzadä Söläyman Şükrüneñ säyäxät marşrutı

Төрeк сәяxәтчeләрe күзлeгeннән 18 / Törek säyäxätçeläre küzlegennän 18

1598671
Кaрчинзaдә Cөләймaн Шүкрүнең сәяхәт маршруты / Karçinzadä Söläyman Şükrüneñ säyäxät marşrutı

  Bügenge yazmabıznı Törkiyäneñ Söläyman Dämiräl universitetınıñ teologiya fakul’tetı ğalime, professor İsmäğıyl’ Haqqı Göksoy xezmätlärenä nigezlänep äzerlädek.

  Törek säyäxätçese Karçinzadä Söläyman Şükrü dönyanıñ ber oçınnan ikençe oçına qadär su yulı aşa da, qorı cir yulı aşa da säyäxät itkän. Tön’yaq Afrika, Misır, Hindstan häm dä Yıraq Könçığış illärenä häm başqa yaqlarğa säyäxätläreneñ küpçelege diñgez yulı aşa başqarılğan, ä inde diñgezdän yıraq bulğan säyäxätlären timer yulı aşa häm dä qorı yulda, xätta, at häm dä döyä östenä menep tä säyäxäten däwam itkän ul. Bu säyäxätlärendä Söläyman Şükrü möxtäräm häm kürenekle şäxeslär turında mäğ’lümatlar tuplıy. Säyäxätnamäsendä tarixi urınnar, xalıqnıñ mädäniyäte, könküreşläre, yolaları, ğoref-ğadätläre zur ostalıq belän gäwdäländerelä.

  Karçinzadä säyäxätnamälärendä 14 yıllıq däwlät xezmäte waqıtında kürgän häm şul urınnardağı küzätülärennän çığıp, ”Säyäxätül-Kübra” isemle säyäxätnamä kitabınıñ 1nçe bülegenä “İxtıyarlı säyäxät” dip isem birä. Ä inde Deyrizor şähärenä sörgengä sörelgännän soñ säyäxät itkän urınnarı turında yazılğan bülekne “Mäcbüri säyäxät” dip atıy.

  Törek säyäxätçese Karçinzadä, Deyrizor şähärendä 40 kön qalğannan soñ Şırnaq şähäre aşa Mosulğa barıp citä. Berniqadär waqıt  Mosulda häm Tön’yaq Ğıyraqta gizgän  säyäxätçe İranğa ütep, Xios, Zancan häm Kazwin aşa Tähranğa barıp citä. Tähran ilçelegendä Soltan Abdulxamid 2nçeneñ täxetkä utıruınıñ yıllıq bäyräme bilgeläp ütü kiçäsendä qatnaşıp çığış yasıy. Säyäxätnamä äsärendä dä bu uñaydan şunı assızıqlıy: ”Niqadär padişahım Abdulxamid 2nçegä xäterem qalsa da, watanpärwärlegem köçle buluı säbäple, bu kürkäm kiçädä padişahımnıñ täxetne xörmät itkän köndä maqtaw belän söylägän süzläremneñ tarix bitlärenä ütep kerüenä min bik şatmın…”, - diyep añlata.

  Söläyman Şükrü 8 ay Tähranda säyäxät itkännän soñ amnistiyä alu turındağı ğarizasınnan näticä ala almağannan soñ Tährannan ayırılırğa qarar birä häm “İsmäğıyl’ Pesen Abbas” iseme belän yalğan İran pasportı yasatıp Urta Aziyägä yul tota. Kaspiy diñgeze qultıqlarında urnaşqan Krasnovodsk şähäreneñ rus tamojnyasında ber Iranlı keşese kebek küz buyap Rusiyägä ütep kerä. Säyäxätçe üzeneñ marşrutın Aşxabad, Boxara, Baqı, Qavqaz, Rostov, Kiev şähärlärennän Budapeşt aşa Venağa, Venadan da Parijğa yünältä. Parij şähäre säyäxätnamä äsärendä ayırım urın alıp tora. Törek säyäxätçese küzlegennän Parijnıñ tözek yulları, uramnarı, parkları häm baqçaları ğacäplänerlek matur. Şähärneñ här tarafında häykäl, här poçmağında çäçäklär, ağaçlar küz yawın ala, dip ul üzeneñ küzätülärennän çığıp tasfirlıy.

  Karçinzadä yaqınça 2 ay Parijda qalğannan soñ 1903nçe yılnıñ iyün’närendä säyäxäten diñgez yulı belän däwam itterä…Tunis, Marsiliya, Tanjer, Aljir, Livan, Misır, Hindstan, Hon Kong, Qıtay, Könçığış Törkistan cirlärendä säyäxät itkännän soñ säyäxäte belän bäyle mäğ’lümatlarnı tuplap säyäxätnamä äsären bastırı öçen Misırğa kitärgä niyätläsä dä bu fikerennän waz kiçep 1907nçe yılnıñ iyün’ urtalarında Mäskäw şähäre aşa Peterburg şähärenä yul ala.

Anda kürenekle din ähele häm cämäğat’ êşleklese Ğabderäşit İbrahimovnıñ näşriyätendä üzeneñ “Säyähätül Kübra” isemle säyäxätnamä äsären bastıra.

   Küplärne törek säyäxätçese Karçinzadä Söläyman Şükrüneñ dönyanıñ küp kenä illärenä yasalğan 5 yıldan artıq säyäxät waqıtında niçek tormışın alıp barğanlığı, yağ’ni  nindi aqçağa yäşäwe qızıqsındıra. Äsärendä bu xaqta tögäl ber mäğ’lümat birelmi. Läkin, äsärennän añlaşılğança, ul üzeneñ säyäxät yulında bik küp yärdämçel keşelär-xäyriyäçelär belän tanışa häm dä cirle idaräçelär tarafınnan da yaxşı qabul itelüe kürenä.

  Fäqat’ törek säyäxätçese Söläyman Şükrüneñ nindi maqsat belän şundıy ozın, awır häm dä qıymmätle yulçılıqqa çığuı belän bäyle sorawlarğa äle dä tulısınça cawap birelmägän. Qayber tikşerenüçe-tarixçılar ”Abdulxamid 2nçeneñ İslam berdämlegen yaqlağanı öçen Söläyman Şükrüneñ padişahnı maqtawı, padişah öçen möhim mäğ’lümatlar tuplağanı öçen aqçalata yärdäm alırğa mömkin buluı” turında fiker yörtüçelär dä bar. Ä qayberlärenä kürä ,“İslam berlegen alğa êtärü öçen Abdulxamid 2nçe tarafınnan “yäşeren agent” itep cibärelgän” digän näticägä kilgän fikerlär dä xökem sörä. Koreya möselman tikşerenüçese Cämil lee dä Karçinzadä turında “Abdulxämid 2nçe taraftarı häm padişahnı yaqlap propaganda alıp baruçı” bularaq fiker yörtüen belderä.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1) dergipark.org.tr>article-file PDF

İsmail Hakkı Göksoy.’’Eğirdirli seyyah Karçinzadä Süleyman Şükrü:Hayatı,Seyahatı ve Eserleri’. Yıl :2017/2

 

 
 


Bäyläneşle xäbärlär