Rusiyäneñ Liviyädä ni êşe bar?

Könüzäk mäs'älälär - 55/2021

1564006
Rusiyäneñ Liviyädä ni êşe bar?

Liviyä – Tön’yaq Afrika, Könçığış Urta diñgez häm Kön’yaq Awrupa kontekstınnan qarağanda geosäyäsi poziśiyäse yağınnan möhim il. Monnan tış, ul ênergetika çığanaqları nisbätennän dä bay däwlät. Şuña kürä regional’ häm global’ köçlär älege ildä baruçı xakimiyät köräşendä yoğıntısın arttırırğa häm Liviyäneñ kiläçägen formalaştıruda üz süzlären äytergä teli. İsemlektä Rusiyä iñ başta kilä.   

Liviyä, 2011nçe yılda Kaddafi bärep töşerelgängä qadär, sośialist däwlät buluına qaramastan, Mäskäwdän bäysez yuldan bardı. Şulay da Liviyä häm Rusiyä arasındağı mönäsäbätlär bik tirän xärbi häm iq’tisadi xezmättäşlekkä nigezlänä ide. Ämma Sovetlar berlege tarqalğannan soñ Mäskäw Liviyägä qarata xalıqara sankśiyälärgä säyäsi teläktäşlek belderde. Şunıñ belän mönäsäbätlär dä bette. Putin xakimiyätkä kilgäç, Rusiyä köçen qabat tuplıy başladı häm dön’ya säxnäsenä kire qaytışlıy Liviyä belän xezmättäşlegen dä yañarttı.  Ul, ähämiyätle qoral häm ênergetika kileşüläre tözep, Liviyädä yoğıntısın nığıttı. Bu “Ğaräp yazı”nıñ täêsirendä ildä tüntäreleş häm tıştan tıqşınu başlanğanğa qadär ide. NATO citäkçelegendäge intervenśiyä Kaddafinı bärep töşergändä Rusiyä Liviyädä uyınnan çitläşterelde.  Ul älege ildä däwam itkän êçke bäreleşlärne ozaq waqıt çittän tamaşa qıldı. Nihayät’, 2017nçe yılda Rusiyä Liviyädäge xakimiyät vakuumınnan faydalanıp qabat aktivlaşa başladı. Fetnäçe general Xafter belän yaqınlaştı, “Vagner” şikelle yallı ğaskäri köçlärne Liviyägä kertte häm, şulay itep, ilneñ könçığışında yoğıntısın urnaştırdı. Rusiyä Berläşkän Ğaräp Ämirlekläre şikelle däwlätlär belän xezmättäşlek itüne sayladı.

Bügen Rusiyäneñ Liviyä säyäsäte räsmi räweştä Milli kileşü xökümäten häm Liviyä milli armiyäsen söyläşülär östälenä kiterüne maqsat itep quya. Mäskäw, neytral’ arbitr rolen alırğa tırışıp, üzen krizisnı säyäsi çişüne yaqlawçı itep kürsätä. Ämma mäydandağı wäzğıyät’ monıñ kiresen dälilli. Mäskäwneñ Xafter armiyäsenä barı säyäsi genä tügel, xärbi yärdäm dä kürsätüe bilgele. Rus qoralları yış qına anıñ suğışçılarınıñ qulında kürenä häm yallı ğaskärlär bäreleş töbäklärendä urın ala. Tik Kreml’ yallı ğaskärilärneñ barlığın da, qoral satuların da inkyar itä.   

Soñğı yıllarda Mäskäw Liviyä säyäsätendä yallı ğaskärlär häm Söyläşü törkeme şikelle “tradiśion bulmağan ısullar” qullana başladı. Äytergä kiräk, Rusiyäneñ Liviyädäge tışqı säyäsäte barışın Çeçnya ilbaşı Ramzan Kadırov formalaştıra. Ul ilneñ Yaqın Könçığıştağı wäkile rolen başqara. Monnan tış, Ramzan Kadırov kiñäşçeläre Adam Delimxanov häm Lev Dengov belän bergä 2015nçe yılda tözelgän Liviyä-Rusiyä kontakt törkemen formalaştıra. Näticädä Rusiyä Liviyädä barlıqqa kilgän xakimiyät buşlığınnan faydalanıp qabat mäydandağı yoğıntısın torğızdı. Mäskäw Xafterğa xärbi yaqtan teräk buldı. Berläşkän Ğaräp Ämirlekläre häm Misır şikelle däwlätlär belän kileşep Vagnernı Liviyägä urnaştırdı häm, ayıruça, könçığışta citdi yoğıntığa ireşte. Xäzerge kon’yukturada ul bigräk tä üzeneñ täêsiren saqlarğa teli. Rusiyäneñ Liviyädäge maqsatlarınıñ berse isä Rosneft’, Tatneft’ häm Gazprom şikelle ênergetika şirkätlärenä mäydan açaçaq räweştä säyäsi atmosfera tudırıp Urta diñgez ênergiyä bazarında êffektiv uyınçı bulırğa tırışu. Monnan tış, Mäskäwneñ Liviyä öçen xakimiyät köräşendä qatnaşuı älege ildäge urının totrıqlılandıruçı törle säyäsi kazanışlarğa ireşü telägen kürsätä. Bu ğına tügel, Rusiyä Afrika qıytğasında, ayırım alğanda, Könçığış Urta diñgez regionında yoğıntısın kiñäytüne maqsat itep quya. Şulay itep, cirlektäge iñ ozın Urta diñgez yarına häm qazılma baylıqlarğa iyä Liviyä Rusiyäneñ tışqı säyäsät könüzägendä urın aldı. İq’tisadi ähämiyätenä qaramastan, Liviyä bäreleşeneñ çişeleşe Mäskäw öçen möhim problemalardan berse tügel. Rusiyä älege krizista qatnaşıp başqa regional’ aktyerlarğa yoğıntısın kürsätüne maqsat itep quya.

Can Acun,

SETA agentlığı tışqı säyäsät tikşerenüçese 



Bäyläneşle xäbärlär