Geosӓyӓsi qayğı

Könüzäk mäs'älälär 54

1559391
Geosӓyӓsi qayğı

 

Ӓgӓr koronavirus êpidemiyӓse bulmasa , 2020 nçe yılda bӓlki dӓ iň küp söylӓşelӓçӓk mӓs’ӓlӓlӓr  AQŞnıň Ӓfganstanda 19 yıldan soň Taliban belӓn söylӓşü östӓle artına utıruı hӓm Angliyӓneň Awrupa Berlegennӓn çığuı bulır ide. Bu ike waqıyğa qaysı yaqtan ğına qarasaň da  bik möhim  tӓrӓqqiyӓt’lӓr ide. Lӓkin Kovid -19 êpidemiyӓse 2020 nçe yılda xalıqara sӓyӓsӓtkӓ nıq yoğıntı yasap uzğan yılnıň iň naçar yıl itep iğ’lan itelüenӓ sӓbӓp buldı.

Säyäsi,iq’tisadi häm soŝial’ tikşerenülär waqıfı SETAnıň  iminlek tikşerenülӓre direktorı dośent doktor Murat Yӓşeltaşnıň mӓs’ӓlӓ belӓn bӓyle aňlatmasın tӓq’dim itӓbez.

 

Êpidemiyӓneň möhimlege şunda ki, ul global’ sistemanı tirӓn tetrӓtӓ torğan waqıyğalar seriyӓsen başlap cibӓrde. Êpidemiyӓneň berençe êtabında koronavirusnıň dönyakülӓm sӓyӓsӓtkӓ tirӓn tӓêsir itӓçӓge turında xikӓyӓ barlıqqa kilde. Soňraq bu yünӓleştӓge xikӓyӓ fragment bulıp kürenӓ başladı. Xӓzerge waqıtta isӓ üzgӓreş xikӓyӓse global qayğı - borçuğa ӓwerelde. Bu borçılunıň öç üzençӓlege bar: qurqınıç/risk, bilgesezlek, kilӓçӓk belӓn bӓyle aňlayışsızlıq.

Global’ borçılunıň bu yaňa xalӓteneň öç üzençӓlege “geosӓyӓsi borçılu” dip atalğan yaňa situaśiya barlıqqa kiterӓ. Borçılu ğomumi qurqu digӓn süz. Risk ,qurqınıç, bilgesezlek, aňlayışsızlıq kiterep çığarğan borçılu bu. Bu situaśiyӓne formalaştırğan borçılunıň berençe forması – global’ sistemanıň kilӓçӓge belӓn bӓyle. Global’ sistemanıň kilӓçӓge öçen iň zur borçılu Könbatıştan kütӓrelӓ. Könbatışnıň strategik östenlegeneň betӓçӓge, lӓkin anı almaştıraçaq strategik köçneň aňlaşılmawı  Könbatıştağı borçılu xalӓten könnӓn kön tirӓnӓytӓ.

Koronavirustan êlek Könbatışnıň üzendӓ  hӓm  global’ ülçӓmdӓ “Könbatışsızlıq” dip taswirlanuçı bu borçılu koronavirus belӓn bergӓ tağın da tirӓnӓyӓ barğan kebek. Könbatışnıň strategik östenlegen kire qaytaru omtılışı bulğan “Amerika kire qayta” totışı belӓn Awrupanıň “strategik avtonomiya” êzlӓnüe nӓq’ menӓ mondıy qayğıdan qotılu omtılışına turı kilӓ.

Global’ sistemanıň kilӓçӓge xaqındağı borçılunı tağın da tirӓnӓytӓ torğan tağın ber xosus – Könbatıştan soňğı tӓrtipne urnaştıru öçen öçen iň köçle kandidat bulıp kürsӓtelgӓn Qıtay kebek aktyerlarnıň material’ köç êlementlarınnan tış global’ ofıq yasıy almawı. Qıtaynıň global’ klimat üzgӓreşennӓn ğomum dönyakülӓm problemalarğa qarata  “qaraşları” turında sorawlar hӓm şiklӓr bar.

Urta hӓm yuğarı köç kategoriyӓsendӓ toruçı aktyerlarnıň Könbatıştan soňğı dönyağa ӓzerlӓnü öçen status - kvonı küçerü omtılışları da Könbatış üzӓgendӓ bulğan geosӓyӓsi qayğını tağın da tirӓnӓytte.

Bu geosӓyӓsi borçılunı tirӓnӓytӓ torğan tağın ber nӓrsӓ – risk törlelege. Koronavirus êpidemiyӓse kürsӓtkӓnçӓ, global’ sӓlamӓtlekkӓ qarata qurqınıç terrorçılıq kitergӓn qurqınıçtan küpkӓ zurraq. Terror - global’ küreneş, lӓkin global’ êpidemiya arqasında kilep çıqqan tektonik xӓrӓkӓtlelekkӓ iyӓ tügel. Bu bilgesezlek, risknıň satıp alu bӓyӓsen kütӓrgӓndӓ , böten sistema qabat soraw tudıra.

Çiklӓre bilgele bulmağan risk geosӓyӓsi borçılunıň global’lӓşüenӓ sӓbӓp bula. Daimi xӓrbi bӓreleşlӓr, dӓwlӓtlӓr arasındağı kiyerenkeleklӓr geosӓyӓsi boçılunı idarӓ itüne qıyınlaştıra, dӓwlӓtlӓrne bӓysez, möstӓqil’ sӓyӓsӓt alıp barırğa êtӓrӓ. Şuňa kürӓ, koronavirustan soňğı dönyanı taswirlıy ala torğan iň möhim ruxi xalӓt geosӓyӓsi borçılu bularaq alğı planğa çığa.

 

                                                                       

 

 

 

 

 



Bäyläneşle xäbärlär