Әүлия Чәләбинeң “Cәяxәтнaмә” әсәрe: 4нчe тoм - Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä” äsäre: 4nçe tom

Төрeк сәяxәтчeләрe күзлeгeннән 09 / Törek säyäxätçeläre küzlegennän 09

1538288
Әүлия Чәләбинeң “Cәяxәтнaмә” әсәрe: 4нчe тoм - Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä” äsäre: 4nçe tom

  Bügenge yazmabıznı Törkiyäneñ êzlänüçe yazuçılarınnan Säyit Ali Qahraman belän tarixçı häm şul uq waqıtta tärcemäçe bulğan Yücäl Dağlınıñ xezmätlärenä nigezlänep äzerlädek.

  Buınnan buınğa asıl xäzinä itep tapşırıla torğan, keşelek tarixı öçen bik qaderle bulğan qıymmätlär bar. Yuq, asıltaşlar tügel. Bäyäsen berni belän dä ülçäp bulmıy torğan, yıllar ütkän sayın qıymmäte arta ğına barğan bu qıymmätlärne - ädäbi miraslar, tarixi xäzinälär, säyäxätnamälär täşkil itä.

  Änä şundıy qıymmätle xäzinälärdän, dönya tarixinda, keşelek tarixında yaqtı êz qaldırıp kitkän kürenekle törek säyäxätçese Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä”lär cıyıntığı tora. Bügenge yazmabızda,  “Säyäxätnamä” kitabınıñ 4nçe tomı belän qısqaça ğına tanıştırıp kitärbez.

  Äwliyä Çäläbi - dini inanuları nıq, İslamnı mömkin qadär tiränten yäşärgä tırışqan törek säyäxätçese ul.  Bilgele bulğança, Äwliyä Çäläbineñ säyäxät tormışı yaqınça 41-51 yıl çaması waqıtnı üz êçenä alğan. Säyäxätçe üze barğan urınnarnı, säyäxäte waqıtında üzeneñ kürgännären iñ neçkäleklärenä qadär öyränep, tikşerep anı üzeneñ xezmätlärendä häm äsärlärendä yaqtırtırğa tırışqan. Xalıqnıñ tormışların, dinnären, mädäniyäten häm äsärlären, tarixın centekläp öyränep, üzeneñ “Säyäxätnamä” cıyıntıqlarında urın birgän. Şuña kürä, ”Säyäxätnamä” - bezneñ öçen tarix, mädäniyat, fol’klor häm tradiŝiyälärneñ bik tä möhim çığanağı ul.

  “Säyäxätnamä” cıyıntığınıñ 4nçe tomında säyäxätçe Van, Täbriz, Bağdat, Basra, Mardin şähärlärendä gizep kürgännären üzeneñ äsärlärendä çağıldırğan. Tarixi xäräbälärgä häm meñ’yıllıq şähärlärgä bay bulğan Törkiyäneñ kön’yaq-könçığışında urnaşqan Mardin şähäre Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä” cıyıntığınıñ 4nçe tomında ayırım urın alıp tora. Mardin saraylarınıñ üzençälekläre, tarixi Mardin şähäreneñ rayonnarınnan Nusaybin turında yazılğan ähämiyätle yazuları, tarixi izge urınnarı turında da mäğ’lümat birelä bu säyäxätnamä bitlärendä. Musul sarayları... Ärdäbil tufraqları... Andağı mäçetlär, mädräsälär… Öylär, mäxällä isemnäre… Tarixi munçalar… İzge urınnar… Kaberlär… häm tağın ähämiyätkä iyä bulğan tarixi xäzinälär böten neçkälekläre belän yazılıp “Säyäxätnamä” kitabında urın ala.

Ayıruça, keşelek tarixında urın alıp torğan iñ borınğı ŝivilizaŝiyälär bişege buluın da xäterlätä bu cıyıntıq.

   Äwliyä Çäläbi, kitabınıñ 4nçe tomında, Ğosmanlı İmperatorlığınıñ könçığış häm kön’yaq-könçığış töbäklären gizep çığuı turında yaza. Säyäxätlärendä törle cıyılışlarda häm mäcleslärdä qatnaşıp, ul säyäxät itkän qayber cirlärdäge suğış-çualışlar barğanlıqtan üzeneñ canın qurqınıç astına quyı xaqında da yazıla bu cıyıntıqta.

  “Säyäxätnamä”neñ bu 4nçe tomında Äwliyä Çäläbi säyäxäten Malatiya şähärennän başlap cibärüen citkerä. Soñraq ul säyäxäten Ğosmanlı däwläteneñ kön’yaq-könçığışında urnaşqan  Diyarbaqır wilayatendä däwam itä. Bu tarixi şähär turında ozaq söyläp añlata. Annan säyäxäten Bitlis şähärenä yünältkän Äwliyä Çäläbi bezgä yağ’ni üzeneñ uquçılarına Bitlis xakime –Abdul xannı üz zamanınıñ iñ aqıllı keşese itep tanıştıra.

  Ayırım alğanda, säyäxätçe bigräk tä bu töbäklärdä urnaşqan qabilälärneñ dini inanuların, ğoref-ğadätlären, aşaw-êçüläreneñ neçkäleklären centekläp taswirlıy häm bez anı başqa çığanaqlarda bula almıybız, dip yazalar törek yazuçısı Säyit Ali Qahraman belän törek ädäbiyat tarixçısı Yücäl Dağlı üzläreneñ Äwliyä Çäläbi turındağı xezmätlärendä.

    Säyäxätlären däwam ittergän Äwliyä Çäläbi üzeneñ  säyäxätnamäsendä tarixi üzençäleklärgä iyä bulğan Van şähäre turında, anıñ tön’yaq-könçığışında häm dä kön’yaq-könçığışında urnaşqan Azärbaycan, Rumiyä, Dümbüli, Täbriz, İsfahan, Nihavänd, Hämädan, Kum, Räy kebek möhim märkäzlärneñ, şulay uq kön’yaqta urnaşqan Bagdat, Basra, Hilä, Ärbil, Kärkük, Musul, Ninova, Mardin, Hasankäyf kebek şähär häm şähärçeklärdä säyäxät itep şul töbäklärdä yäşägän cirle xalıqnıñ dini inanuları, ğoref-ğadätläre, tarixları, küzallawları turında fikerläre belän  urtaqlaşa.

   Ädäp, äxlaq, tıynaqlıq, êşçänlek, tırışlıq kebek sıyfatlarnıñ tere gäwdäläneşe bulğan säyäxätçe Äwliyä Çäläbi üzeneñ matur itep söyläşüe, aralaşuı arqasında başqalardan ayırılıp torğan. Ul här keşeneñ küñelen kürergä torışqan. Baylar belän baylarça, fäqıyr’lär belän fäqıyr’lärçä añlaşqan. Härwaqıt keşelär arasında yaratılğan, sağınılğan keşe bularaq yäşägän.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1)Seyit Ali Khraman,Yücel Dağlı.”Evliya Çäläbi Seyahatnamesi”. 4.CİLT.2.Baskı. Yapı Kredi Yayınları.

2) m.kitapyurdu.com>produstdetail

EvliyaÇäläbi Seyahatnamesi:4.Cilt

 



Bäyläneşle xäbärlär