Әфлaтунпынaр фoнтaн-чишмә һәйкәлe - Äflatunpınar fontan-çişmä häykäle

Cу бeлән килгән мәдәният / Su belän kilgän mädäniyät 12

1528789
Әфлaтунпынaр фoнтaн-чишмә һәйкәлe - Äflatunpınar fontan-çişmä häykäle

Әфлaтунпынaр фoнтaн-чишмә һәйкәлe

Nigezdä sunıñ öylärdäge krannan ağuına ul xätle ozaq waqıt uzmağan. 19nçı ğasırğa qadär öylärneñ baqçalardağı qoyılardan, nasoslardan su täêmin itelä ide. Annan aldaraq ta şähärlärneñ, awıllarnıñ urtaq mäydandağı fontannardan, çişmälärdän. Şähärlärneñ tarixi häm mädäni tuqımasınıñ waz kiçelmäs êlementları ul – fontan-çişmälär. Şähärneñ qaralaçaq turistik urınnarı arasında bula küp oçraqta. Şähär belän bötenläşkän fontannar.

Fontan dip äytkän çaqta iñ êlek İstanbul häm Rim şähärläre iskä töşä. Qayberäwlärebez miğmari yäki tarixi qızıqsınu belän, qayberäwlärebez ütärgä telägän balaçağa ışanuı belän kürergä telibez alarnı. İstanbulğa barıp Soltan 3nçe Äxmät fontan-çişmäsen kürep tä soqlanmıyça yäki Rimğa kitep Trevi yäisä iñ küp küp belengän iseme belän “Mäxäbbät çişmäse”nä aqça ırğıtıp, teläk totmıyça qaytuçı yuq sıman.

Baştaraq çista su täêmin itü maqsatınnan çığıp salına fontannar. Fäqät waqıt uzu belän êstetik yağı berençe planğa çığa başlıy, köç häm mähabätlekneñ kürsätkeçe bularaq cäyelä başlıy. Sunıñ Anadoludağı säyäxätendä su belän yäşäyeş tapqan fontan-çişmälärneñ êzen qarap çığarbız bügenge tapşıruıbızda.

Keşe närsägä ixtıyac toysa, üze öçen närsä möhim bulsa, şuşınıñ êzlänüenä kerep kitä tarix buyı. Dön’yanıñ törle urınnarında yäşäwçe keşelär, bälki, ber ük waqıtta oxşaş äyberlär icat itkän. Şuña kürä berençe fontan-çişmäneñ töğayen bularaq qayçan yasaluın belü, bälki, awır, ämma Anadoluda berençe fontan ürnäkläreneñ xett häm urartu śivilizaśiyälärendä oçratıluın beläbez.

 “Ber meñ täñrele xalıq dip belengän xettlar su belän üzgä ber mönäsäbät urnaştıra, sunı izge dip qabul itä. Yäşäyeşläreneñ här ölkäsendä sunıñ yaqında buluın telilär. Şuşı säbäp belän ğibadätxanälärendä häm saraylarında yuınu urınnarın yasıylar. Şuşı yuınu urınnarındağı keçkenä basseynarğa sunı ber urınnan ağızıp berençe fontannı proyektlıy.

Van tiräsendäge Urartu śivilizaśiyäseneñ dä oxşaş tördä fontan-çişmälär yasawın da äytep uzıyq.

Xettlarda da böten sular izge dip qabul itelgäne öçen ant itelä, häykällär yasala. Häykäl miğmarisendä êre taşlarnı qullanğan Anadoludağı berençe mädäniyät tä şulay uq xettlar bula. Bu yadqarleklärneñ iñ qızıqlı bulğanı – meñnärçä yıl isän qalıp, bügenge köngä kilep citä alğan Äflatunpınar fontanı, çişmä häykäle.

Koniyadağı Bäyşähir küleneñ yanında öste açıq ber muzey bar: Xett arxeologiya parkı. Xettlarnıñ iñ möhim fontan häykäle näq’ menä şuşı arxeologiya parkında urnaşqan.

Täñrelärgä birgän ähämiyäten çağıldıruı, östendä kompoziśiya yasalğan rel’yeflarnıñ buluı, sänğättä, miğmaridä häm texnologiyädä ireşkän däräcälären kürsätüläre cähätennän unikal’ itep qabul itelä. Xettlarnıñ suğa birgän ähämiyäte iñ matur häm täêsirle räweştä añlatuçı, bälkii berdänber ürnäk ul Äflatunpınar  yadqarlege.

Mäşhür filosof Platonnıñ bu cirlärdä iseme Äflatun dip belenä, Qayber añlatılğannarğa kürä, Platon Bäyşähir küle tiräsendä yäşi küpmeder waqıt häm bu häykälneñ iseme Platonnan, yäğni Äflatunnan kilä. Läkin monda bik citdi ber waqıt xatası bar, çönki Platon xettlar çorınnan yaqınça 900 yıldan soñ yäşi.

Äflatunpınar häykäle, xettlarnıñ ışanuların miğmari ülçäwgä küçerep, êstetik qaraş belän salınğan buluı cähätennän ähämiyätle. Anadoludağı su injenerlığınıñ gacäyep ürnäge bularaq saqlanğan şuşı yadqärlek fontan-çişmä ul çornıñ texnologiyasın häm neçkä taş ütäleşen çağıldıruı cähätennän başqa häykällärne uzdırıp cibärä. Häm äle haman nindi maqsattan çığıp yasaluı belenmi.

Äflatunpınar yadqarlege – häm tärtibe, häm küreneşe, häm dä kürkäm ütäleşe belän iğ’tibarnı cälep itä. Ağuçı sularnı böyägä oxşaş sistema belän cıyuçı, sunı êkonomiyäläp, saqçıl räweştä qullanuçı siräk su sistemalarınnan berse şuşı häykäl. Böten şuşı üzençäleklär arqasında 2014nçe yılda YUNESCO Dön’ya mirası waqıtlı isemlegenä kertelä.

Äflatunpınar häykäleneñ 110 çaqrım tön’yağında tağın ber yadqärlek bar - Yalburt xett su häykäle. Fontan tügel, läkin 20 taş bloktan torğan şuşı yadqarlek aldında basseyn urnaşqan. Ämma basseyn Äflatunpınar häykälendäge kebek su belän tulı tügel.

Bügenge tapşıruıbızda Anadolu cirlärendäge fontannarnı añlata başladık. Fontannar bu cirlärdä ozaq waqıt buyı añlatuğa layıq miğmari häm mädäni êlementlardan berse. Här śivilizaśiya däwerendä ber-bersennän ayırmalı maqsatlarda häm şäkellärdä salınğan fontan-çişmälärne añlatırğa däwam itäçäkbez.

Bügen bez dönya śivilizaśiya tarixında sośial, iq’tisadi häm dini qorılışı belän üz êzen qaldırğan, keşelekkä bik küp öleş kertkän häm bügenge köngä kilep citkän anıq mädäniyät baylıqlarınnan bersen, xettlarğa qarağan Äflatunpınar fontan-çişmä häykälen añlattıq.

Näslihan Däğirmäncioğlu



Bäyläneşle xäbärlär