Anadoluda berençe munçalar

Su belän kilgän mädäniyät 10

1519735
Anadoluda berençe munçalar

Keşelär bügenge köndä cılı suğa tiz ireşä alalar. Läkin êlektän niçek ide soñ? Bu qadär ciñelme? Ênergetika çığanaqları äz bulğan häm texnologiya qamilläşmägän çorlarda bu bolay qulay bulmağan.

Bügen sezgä dön’yadağı iñ möhim miğmarlıq qorılmalarınnan berse bulğan häm ütkäne borınğı çorğa qadär barıp totaşuçı munçalarnıñ niçek barlıqqa kilüen añlatırbız.

Anadolu geografiyasendäge möhim ŝivilizaŝiyalärdän berse bulğan Xettlar öçen sunıñ häm çistarınunıñ ähämiyäten beläbez. Dini cıyınnar häm çistarınu öçen su qullanılğan, tarixi su qorılmaları da berençe tapqır Xettlar waqıtında päyda bula.  Meñnärçä yıllıq barışta tağın şaqtıy ŝivilizaŝiya yäşägän bu cirlärdä. Läkin xettlar qadär suğa ähämiyät birgän tağın ike ŝivilizaŝiya kön kürgän monda. Tözegän su qorılması belän üz êzlären qaldırdılar, munça digäç tä alarnı xäterlibez: Rimlılar häm töreklär.

Rimlılar Anadoluğa kilep urnaşa başlağannan soñ Êllinist häm Rim ŝivilizaŝiyaläre ber-bersennän ilhamlanıp yäşi, şaqtıy qorılma häm ğorıf-ğadät belän almaşu başlana. Bolar arasında munçalar bar çönki Êllinist şähärlärendäge qamilläşkän sport qorılmaları bulğan gimnaziyalär bügenge munçalarnıñ berençe räweşe bulıp tora. Munçalar çorınıñ iñ möhim cämğiyät’ urınnarınnan berse bularaq qabul itelgän.

Rimlılar xökem sörgän här şähärdä kim digändä ber munça kürep bula. Ni öçen diyärsez. Çönki Rimlı tabiblar sälamätlek öçen sport, massaj häm çistarınunıñ kiräkle buluın äytep: “Sälamät yäşäwneñ berençe qağıydäse – çistarınu,” – digän. Xalıqnıñ zur ähämiyät birgän bu mäs’älä säyäsätçelärneñ dä kön tärtibendä bula, saylawda xalıqqa munça tözergä wägdä itelgän. İmperatorlık munçaları yuınu urını bularaq qına tügel, ä êçendä kitapxanä, sport urınnarı häm baqçalar da bulğan zur kompleks bularaq tözelgän.

Berençe munçalar şifalı buluı uylanılğan qaynar termal’ sular yanında tözelä. Waqıt belän munçalarğa taläp arta häm munçalarnı şähärdä dä tözi başlağannar. İnjenerlıknıñ üsüe belän su çığanaqlarınnan yıraqta bulğan munçalarğa da su kiterelgän häm sunı ozaq waqıt suıtmawçı cihazlar yasalğan. Qayber şähärlärdä berdän kübräk munça tözelgän. Monıñ säbäbe – Rimlılarnıñ munçalarnı şähärdäge xalıq sanına qarap tözüe. Şul räweşle munçalar Rim mädäniyäte häm köndälek tormışnıñ waz kiçelmäs öleşenä äylänä.

Rim çorındağı munçalar - dön’ya mädäniyäte mirasında üz êzen qaldırğan miğmari äsärlärdän berse. Ul waqıttağı iñ zur qorılmalar bularaq tarixqa kergän alar. Çönki munçalar alarnı tözetkän keşeneñ köçen çağıldıra. Kürkäm arxitekturası, matur bizälgän bülmäläre häm iskitkeç häykälläre belän däwlät häm imperatorlarnıñ prestij qorılmaları bularaq bäyälänä munçalar.

Rimlı fälsäfäçe Senekanıñ xatlarında añlatqannarı yärdämendä bu munçalarnıñ närsägä oxşağanıñ küz adlına kiterä alabız. Munçalarda şaqtıy häykälneñ urın aluın, Aleksandriyadan kiterelgän märmärlärneñ qullanıluın, diwarlardağı freskalar, basseyn tirä-yağınıñ bik qıymmätle märmär belän qaplanuın häm sunıñ kömeş krannardan ağuın öyränäbez bu xatlardan. Bu iskitkeç manzaranı israf häm maqtanu bularaq añlata Seneka häm bu wazğıyät’tän şiqayät’çe. Läkin beraz äwwäl äytkänebezçä bu munçalar däwlät häm imperatorlarnıñ prestijın çağıldıra häm başqa törle buluı da kötelmi.

Munçalar ul çornıñ injenerlık ölkäsendäge alğarışı bulıp tora. Mäsälän betonnı alıyq. Beton berençe tapqır munçalarda qullanılğan. Bu çıdam material yärdämendä ul köngä qadär yasala alınmağan gömbäzlär salına, törle miğmari proyektlar çınğa aşırıla başlıy. Şulay itep injenerlık ölkäsendä genä tügel, ä miğmarlıq tarmağında da yaña çor başlana.

Rimlılar bik kiñ geografiyağa cäyelä häm hiçşiksez här şähärdä küp su buluı mömkin bulmıy. Läkin munçalar här şähärdä tözelä. Su cähatennän citärsez şähärlärdäge keçkenä munçalarnıñ suğa ixtıyacı ŝisternalardan qanäğat’länderelgän. Bik äz miqdardağı su belän yaxşı xezmät kürsätkän bu keçkenä munçalar.

Zur munçalarnıñ isä su ixtıyacın alar belän qanäğat’länderü mömkin bulmıy. Çönki bu munçalar bik zur bulğan, şulay uq basseyn häm şarlawıqları öçen dä küp su qullanılğan. İxtıyac toyılğan sunı su depolarınnan qullanğannar. Munçalarnıñ bu probleması şulay itep çişelgän, cılıtudağı qıyınlıqlarnı isä texnologiyadağı alğarışlar belän xäl itkännär. İdännärneñ astan cılıtıluı belän zur qazannar bulğan urınnan kilgän cılı hawa morcalar yärdämendä diwar buşlıqlarınnan uza häm öske öleşne cılıtqan häm munçadağı cılılıq 100 graduska citkän.

Suı yıraqlardan taşıp kiterelgän munçalardan berse imperator Karakalla öçen Rimda tözelgän munça bula. Bu munça dön’yadağı iñ zur ikençe Rim munçası bularaq belenä. Şul uq imperator iseme belän belenüçe häm ul çornıñ iñ zur munçalarınnan bulğan ikençe munça isä Törkiyä başqalası Änkarada urnaşqan. Rimnıñ Galatia vilayäte üzäge bula ul waqıtta Änkara. Awrupadan kilgän yullarnı berläşterä häm strategik wazğıyäte arqasında bik möhim şähär bula. Bu ähämiyätne assızıqlar öçen zur munça tözegän Rimlılar. Ul waqıttağı tanılğan qorılmalar arasında urın alğan Änkaradağı Rim munçası iskitkeç arxitekturası belän iğtibarnı cälep itkän. Munçağa 40 çaqrım yıraqlıqtağı Elmadağ cirlegennän taş bloklar belän su taşıla häm ayıruça qar häm yañğır suların cıyaçaq plan äzerlänä. Munçağa kilgä, qullanılğan häm ağıp kitüçe sular öçen dä ber kanalizaŝiya barlıqqa kiterelä. Munça 500 yıl buyı qullanıla.

Ütkärelgän qazularda bu urınnıñ barı tik munça bulmawı, şul uq waqıtta Frig, Rim, Vizantiya, Sälcuqlı häm Ğosmanlı çorlarına qarağan toraq punkları da urnaşqan qalqulıq buluı öyränelä. Bügenge köndä Änkaranıñ Ulus bistäsendä urnaşqan munça 65 000 m2 lık mäydanı belän açıq hawa muzeyına äyländerelde.  

Hiçşiksez, Rim çorınnan bezgä bu geografiyada qalğan munçalar barı tik Änkaradağı munça belän genä çikle tügel. Aydın vilayäteneñ Milet ilçäsendä urnaşqan Faustina munçası, Çanakkaleneñ Ezine ilçäsendäge Alexandria Troas borınğı şähärendä urın aluçı Herodes Attikus munçası bolardan qayberläre. Yozgatnıñ Sarıkaya ilçäsendä isä dön’yanıñ iñ êlekke termal’ qorılması “Patşa qızı” bularaq belenüçe Basilika Therma Rim munçası bar. İke meñ yıl buyı ağuçı şifalı suı belän bu munçanıñ dön’yadağı tiñe Angliyaneñ Bat şähärendä urnaşqan.



Bäyläneşle xäbärlär