Amerikadağı saylawlardan soñ dön'yada nilär kötelä?

Könüzäk mäs'älälär - 43/2020

1514245
Amerikadağı saylawlardan soñ dön'yada nilär kötelä?

Bıyılnıñ 3nçe noyabrendä uzaçaq AQŞ ilbaşı saylawlarına koronovirus kizüe üz öleşen kertte. Berençe yıllarında üz komandasın tözü belän mäşğul’ bulğan Tramp bik küp ähämiyätle urınğa yä keşe bilgelämäde, yäisä bilgelängännär berazdan wazıyfalarınnan kitärgä mäcbür buldı. Aña milli qurqınıçsızlıq mäs’älälärendä 3 törle kiñäşçe belän êşlärgä turı kilde. Tışqı êşlär häm saqlanu ministrları belän dä êşlär telägänçä barmadı. Tramp berençe çornıñ çirqançığın kisken tışqı säyäsät söylämnäre belän ütkärergä tırıştı. Ämma wazıyfasınıñ näq’ urtasında êşennän yıraqlaştırılu belän bäyle tikşerü başlandı. 2016nçı yılğı saylawlarda Rusiyä belän bulğan bäyläneşe Tramp häm kampaniyä törkemeneñ başına timer taraq şikelle buldı.  

İlbaşı känäfiyendäge soñğı yılı isä korona kizüe belän ütte diyärgä bula. Tramp älege çir kiterep çığarğan külämle häm tirän mäs’älälärne xäl itüdä uñışlı şikelle kürenmi. Ul koronavirustan alda iq’tisadnı öskä kütärü häm AQŞnı qabat köçäytü öçen kertkän kisken säwdä säyäsäte belän saylawçılarnıñ küñelen yawlağan ide. Tik kizü waqıtında naçarayğan iq’tisadnıñ da töp cawaplısı sıman kürenä. Şul säbäple köndäşe Bayden saylaw aldı anketalarında annan alda bara. Saylawda kemneñ ciñäsen älegä äytü mömkin tügel, tik kem östen çıqsa da, dön’ya säyäsäten tirän bilgesezlek çorı kötä.

Tramp saylaw kampaniyäse buyı AQŞnı böyekläşterügä yünälgän “Başta Amerika” şiğaren qabatladı häm ilneñ dön’ya säyäsätendä nindi rol’ uynayaçağı xaqında wäğ’dälär öläşte. Artta qalğan 4 yılğa küz salsaq, global’ sistemada az rol’ uynawçı häm üz êçendäge problemalar belän qaynawçı AQŞ turında süz bara. Bayden isä AQŞnıñ global’ sistemağa kire qaytuına ömetländerüçe tışqı säyäsätne saylağan şikelle kürenä. Qaysı ilbaşı ciñsä dä, öç ähämiyätle punktnıñ astına sızu kiräkle.

Berençese AQŞnın dön’ya säyäsätendä alaçaq poziśiyäse belän bäyle. Tramp saylansa, ilneñ koronavirus kizüe täêsire belän dön’ya säyäsätendä tağın da kisken poziśiyä aluı nıqlı ixtimal bularaq kürenä. Anıñ başında AQŞ belän Qıtay arasındağı iq’tisadi köndäşlek tä kilä. Trampnıñ AQŞnı tağın da êçkä yomıp, Qıtayğa iğ’tibar biräçäge farazlana.  Bu tormışqa aşa qalsa, Amerikanıñ xalıqara cawaplılıqlarına tağın da azraq öleş kertäçäge kön kebek açıq. Mondıy sśenariyda BMO häm başqa global’ idarä oyışmaları belän AQŞ arasındağı bäyläneş köçsezlänergä mömkin. Näticädä, Amerika xalıqara sistema êçendä üzenä tağın da azraq rol’ alaçaq.  

İkençe punkt isä, Bayden saylanğan oçraqta, AQŞnıñ xalıqara säyäsättä qabat üzenä rol’ alıp global’ liderlıqnı qulına töşerergä tırışaçağı belän bäyle. Bu yul da Amerikanıñ Qıtay belän köçle köndäşlek başlawın zaruri qıla. Başqa törle äytkändä, ike ilbaşı da Qıtay mäs’äläse belän şöğıl’länergä tiyeş bulaçaq.  Ämma Bayden saylansa, Amerikanıñ tışqı säyäsäteneñ tağın da aktiv buluı kötelä. Ul sawlaw kampaniyäse waqıtında Tramp çorında êregän Amerika köçeneñ qabat xörmät kürüen täêmin itäçäk yul kartası täq’dim itte. Anda AQŞnıñ xalıqara problemalar belän tağın da kübräk qızıqsınaçağı kürenä. Bu, Tramptan ayırmalı bularaq, tağın da näticäle NATO, tağın da êffektiv BMO häm tağın da köçle Amerika diplomatiyäse digän süz.  

Öçençe punkt – AQŞ ike oçraqta da êzlägänenä tap bula alaçaqmı? Trampnıñ izolyaśiyä säyäsäten alıp baruı belän Baydennıñ global’ maqsatları axır çiktä ber ük qapqağa kiterä. Çigenü dä caylı tügel, qabat xalıqara sistemanıñ kontrolen qulğa alu da. Şul säbäple dön’ya säyäsäte AQŞ ilbaşı saylawınnan soñ bik xäräkätle bulaçaq. Barlıq bu mäs’älälärgä haman bilgesezlektä totuçı korona kizüe dä östälgäç, dön’ya säyäsäteneñ tağın da külämle qarşılıq belän oçraşaçağı açıq.

Murat Yäşeltaş

SETAnıñ qurqınıçsızlıq tikşerenüläre bülege mödire, yazuçı 



Bäyläneşle xäbärlär