Äwliyä Çäläbineñ säyäxätnamälärendä İstanbul obrazı

Төрeк сәяxәтчeләрe күзлeгeннән 06 / Törek säyäxätçeläre küzlegennän 06

1512830
Äwliyä Çäläbineñ säyäxätnamälärendä İstanbul obrazı

  Bügenge yazmabıznı Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä”lär cıyıntığı belän bäyle bularaq internet çeltärendäge xezmätlärgä tayanıp äzerlädek. 

 17nçe ğasırda yäşägän kürenekle ğosmanlı säyäxätçese Äwliyä Çäläbi häm anıñ dönya külämendä tanılğan säyäxätnamäläre tarixi mäğ’lümatlarğa bik bay. Çäläbineñ “Säyäxätnamä”se küp tomlı äsärlär cıyıntığın üz êçenä ala. Küp yıllar uzuğa qaramastan bu “Säyäxätnamä” üzeneñ qıymmäten yuğaltmağan. Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä”lär cıyıntığında İstanbul obrazı ayıruça möhim urın alıp tora. Äsärdä İstanbulnıñ tözeleşe häm Äwliyä Çäläbi yäşägän waqıtqa qadärge çor taswirlana. Şähär xaqında xädislär, räsemnär, xikäyälär aşa bik küp kenä mäğ’lümatlar birelä.

  Üzeneñ 40-50 yılğa yaqın ğomeren säyäxätkä bağışlağan Äwliyä Çäläbineñ äsärläre arasında İstanbul şähäre turında yazılğan şundıy yullar bar: “Xäyer, küp kenä illärneñ häm şähärlärneñ arxeologları häm dä tarixçıları, yazuçıları häm ädipläre tarafınnan centekläp öyränelsä dä, minem yäşäw urınım bulğan İstanbul äle haman da citärlek däräcädä öyränelep betmägän…” diyelä.

  Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä”seneñ 15nçe bülegendä İstanbulda urnaşqan Aya-Sofiya mäçete üzençälekle urın alıp tora. 360nçı yılda çirkäw bularaq tözelgän bu mäçet berniçä tapqır yandırıla häm yänädän torğızıla. 1453nçe yılda Konstantinopol’ (İstanbulnıñ iske iseme) ciñep alınğaç, Aya-Sofiya mäçet itep üzgärtelä: êçendä mixrab yasala, mozaikalı räsemnäre qaplana, manara tözelä. Bu mäçetne taswirlawğa Äwliyä Çäläbi ayıruça iğ’tibar itä häm säyäxätnamäsendä aña ğayät’ zur urın birä.

  1204nçe yılda Konstantinopol’ iñ zur tar-mar itügä duçar bula. Täre yörtüçelär armiyäse 58 kön däwamında şähärne talıylar. 1261nçe yılda şähär yañadan torğızıla. Bügenge köngä qadär saqlanıp qalğan arxitektura häykälläre näq’ menä şul çorğa qarıy. 1361nçe yılda Ğosmanlılarnıñ başqalası Ädirnägä küçerelä. 1453nçe yılda Ğosmanlı İmperatorlığınıñ cidençe padişahı bulğan Fatix Soltan Mäxmäd şähärne ciñep ala.

   Äwliyä Çäläbi “Säyäxätnamä”seneñ 31nçe bülegendä Ğosmanlı soltannarına bağışlanğan izge urınnarğa, Ğosmanlı padişaxlarınnan Fatih Soltan Mäxmäd, Soltan Söläyman, Soltan Sälim, Soltan Bayazid kebek ataqlı padişahlar tarixına bäyle möhim mäğ’lümatlar birelä.

  Säyäxätnamälärgä kürä, İstanbul bik küp sarayları, mäçet-manaraları, muzeyları belän üzençälekle. Şähärgä ayırım ber üzençälekne Bosfor buğazı häm Altın Mögez buxtası (qultığı) birep tora.

  Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä”sendä İstanbul obrazı törle yaqlap açıla. Äsär säyäxätnamä janrında bulğanğa kürä, säyäxätçe-avtor şähärneñ barlıq üzençäleklären üze kürgännärdän çığıp sürätli. İstanbulnıñ arxitektur häykälläre turında söylägändä, anıñ mäçetlären, manaraların ayırıp kürsätä. Bigräk tä Aya Sofiya mäçeten centekläp taswirlıy. Säyäxätnamädä İstanbulnıñ tağın ber üzençälekle urınnarınnan - Topqapı sarayı, Galata manarası turında da mäğ’lümat birelä.

   Ğomumän, Äwliyä Çäläbi şähärne uñay yaqtan ğına tasvirlıy häm anıñ qartaymaslıq, mäñgelek buluına çın küñeldän ışana. İstanbul şähäreneñ ähämiyäte xäzer dä zur. Törkiyäneñ mädäni häm säwdä üzäge bulğan İstanbul şähäre ildä iñ zurı ğına tügel, törek milläteneñ üzençälekle şähäre bulıp qala birä.

   Näticä yasap, şunı äytergä mömkin: tanılğan ğosmanlı säyäxätçese Äwliyä Çäläbineñ 17nçe yözyıl qaläme belän  yazılğan 10 tomlıq “Säyäxätnamäse” Törkiyäneñ Milli Komissiyäse möräcäğate  belän 2013nçe yılnıñ iyün’ ayında YUNESKOnıñ Dön’ya Xäter isemlegenä kertelä. Härber yılğa xas, neçkälekle êzlär belän suğarılğan bu säyäxätnamä äsären ber yazmada ğına añlatıp kitü mömkin tügelder. Kiläse yazmalarıbızda da tanılğan törek säyäxätçese Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä”lär cıyıntığına bağışlanğan mäğ’lümatlarnı birergä  tırışırbız.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1) www.yenisafak.com>evliya-ce...

“Evliya Çäläbi’nin dilinden İstanbul-Yeni Şafak”.27.03.2011

2) www.millifolklor>PdfV...PDF

“Evliya Çäläbi Seyahatnamesi’nde İstanbul’un Tılsımlarının…-Milli Folklor”.

3) seyler.eksisozluk.com>İstanbul…

“İstanbul Boğazı’nın Evliya Çäläbi Seyahatname’sinde Anlatılan Mitolojik Oluşum Süresi”. 01.04.2019

 

 
 

 

 
 


Bäyläneşle xäbärlär