Aквeдуклaр - Akveduklar

Cу бeлән килгән мәдәният / Su belän kilgän mädäniyät 08/2020

1512749
Aквeдуклaр - Akveduklar

Meñnärçä yıllıq däwerdä keşelek tarixında êz qaldırğan śivilizaśiyälär xökem sörgän geografiya ul Anadolu cirläre. Çorlar buyı törle däwlätlärgä, törle mädäniyätlärgä qoçağın açqan Anadolu cirläre siräk oçrıy torğan baylıqnı täq’dim itä mädäni mirası belän. Tarixi häm arxeologik qorılışı belän här töbägendä üzgä qorılma, üzgä yadqarlege belän aldıbızğa kilep basa. Sunıñ şuşı cirlärdäge säyäxätendä isä su qorılmaları ayırılıp tora. Ber-bersennän möhim häm qimmätle (qıymmätle) şuşı su qorılmaları arqasında Törkiyä bäxässez räweştä dönyanıñ aldınğı açıq hawa muzeyları arasına kerä.

Adäm balası oçraşqan awırlıqlardan qurıqmıyça alarğa çişeleş tabu mäs’äläsendä härwaqıt täwäkkäl bula. Belem häm texnologiyadağı alğarışlarnı bügenge köndä ähämiyätsez bulıp kürengän awırlıqlarğa häm atalarıbıznıñ şuşı awırlıqlarnı uzudağı ğayrätlärenä häm üzsüzlelegenä burıçlı bez. Keşeneñ su belän bulğan macarası da şuşı yuldan uza. Suğa bulğan bäylelege, anıñ belän bulğan mönäsäbäte törle urınnarğa alıp bara. Başqa can iyäläreneñ kiresenä keşe sunı üzenä qarata ala häm anı üz zaruriyätlärenä qarap qullana ala. Borınğı çorlardan başlap törle yullardan bara. Qoyılar qazıy, yañğır häm qar suların tuplıy, ağar sularnıñ aldına dambalar yasap su cıya.

Grek häm Rim şähärläre ğadättä su problemasın bik yış yäşägän urınnar bula. Sunıñ ğadättä şähärdän çittän kiterergä kiräk bula. Qırlardan kitereläçäk su qayçağında çoqırlı-çaqırlı urınnardan uza. Sunı qalqulıq yäki üzänlek tirä-yağınnan uzdıru isä bik çığımlı häm çeterekle bula. Näq’ menä şuşında ul çornıñ injenerları  “akveduklar”nı yasap, bu awırlıqnı xäl itä. Akveduklar – sunı törle kirtälärdän ütkärü maqsatınnan çığıp salınğan, ber ük biyeklektäge ike noqtanı ber-bersenä bäyläwçe küperlär. Cir mäydanı şartlarına qarap ber yäki berdän kübräk qatlı akveduklar tözelä. Sunıñ akveduklarnıñ urtasında urnaşqan kanaldan problemasız ağa aluı öçen bik sizger xisaplaw zarur bula, älbättä. Bu xisaplawlarnıñ bügenge injenerlarnı ğacäpländererlek räweştä yasaluınıñ dälile - Rim akvedukları.

Bügenge köngä barıp citkän häm şähärneñ su ixtıyacın äle dä qanäğätländerüçe ike qatlı akveduklarnıñ iñ täêsirle bulğannarınnan berse - İspaniyada Segovia şähärendä urnaşqan. Äfästäge ike qatlı Pollio akveduğı isä - Anadoludağı iñ qızıqlı bulğanı. Törkiyädäge Rim çorına qarağan iñ borınğı akveduk - Pollio akveduğı.

Äfäs – borınğı dönyanıñ möhim häm kürkäm port şähäre. Urta diñgezneñ säyäsät häm säwdä üzäge. Aziya häm Awrupa arasındağı iñ möhim yul çatılarınnan berse. Rim imperatorlığınıñ Aziya vilayäteneñ başqalası bulğan Äfäs 200 meñnän kübräk xalıq sanı belän ul çornıñ iñ zur megapolislardan berse bula. Şähärneñ miğmari baylığı Rim belän yarışa ide. Belemdä, mädäniyättä häm sänğättä härwaqıt möhim rol’ uynağan bu şähär  Rim imperatorlığınnan soñ Vizantiya häm Ğosmanlı däwerlärendä dä keşelärneñ kilep urnaşu öçen saylağan urın bula.

Törle śivilizaśiyälärgä qoçağın açqan Äfäs borınğı qalası bügenge köndä YUNESKO Dön’ya mirası isemlegenä alındı.

Äfäs borınğı şähäre här däwerdä su awırlığın yäşägän qala bula. Bu problemanıñ çişeleşe öçen härwaqıt yaña ısullar êzlänä, törle çorlarda üzgä su qorılmaları salına, törle çığanaqlardan şähärgä su kiterelergä tırışıla.

Şuña kürä su injeneriyasınıñ üseşe cähätennän dä ayırım ber urını bula Äfäsneñ. Ber ük waqıtta Anadoludağı iñ möhim borınğı su tapşıru sistemalarınnan berse ul Äfäsneñ su yulları.

Anadolu geografiyasında hiç kötelmägän mizgeldä aldıbızğa kilep çıqqan yadqarlek qorılmaları ul akveduklar.

Härwaqıt bötenesen dä kürü mömkinlege bulmasa da bügenge köngä xätle kilep citä alğan qaldıqları da xätta dulqınlandıra keşene.

Rimlılar İstanbulda, Äfästä, Bergamada, Antaliyada sänğät äsäre üzençälegendä äsärlär qaldıra annan soñğı śivilizaśiyälärgä. Bez bügen Rim çorına qarağan Anadoludağı iñ iğ’tibar cälep itüçe häm iñ borınğı ürnäge Pollio akveduğın añlattıq bügen.

Näslihan Däğirmäncioğlu



Bäyläneşle xäbärlär