Liviyä krizisı häm çişeleş

Könüzäk mäs'älälär - 39/2020

1496887
Liviyä krizisı häm çişeleş

Liviyädä xärbi öslektän säyäsi arenağa awışqan soñğı çor törle dinamikalarnı xäräkätländerde. Marokko häm Montröda uzğan söyläşülärdän soñ ilbaşı şurasınıñ qabat strukturalaştıru niyäte häm süzläre nığıdı. Bu säbäple Tripoli häm Bengazida bulğan demonstraśiyälär kitergän säyäsi kiyerenkelekkä parallel’ bularaq Kileşü xökümäte räise Serrac häm Xafter bilgelägän prem’yer Tınni wazıyfalarınnan kitüläre xaqında belderü yasadı.  Serrac oktyabr’dä wäqalätlären tapşırırğa uylıy. İlbaşı şurasınıñ yaña strukturası häm säyäsi nigezneñ tayğaq buluı bulaçaq kiyerenkeleklär turında xäbär birä.

Xafternı yaqlawçı illärneñ üz taraftarların däwlät oyışmalarınıñ kritik urınnarına kiterü öçen tırışuları artaçağı şöbhäsez. Mondıy wäzğıyät’ Liviyädä üzenä säyäsi kiläçäk xäzerlärgä teläwçe şäxes häm törkemnärne, tabiğıy bularaq, tıştan teräk êzlärgä êtäräçäk.  Şuña da ilneñ köndäşlekkä nigezlängän sośial’ häm säyäsi tözeleşe yaña koaliśiyälär yäisä çişeleşlärgä duçar bulırğa mömkin. Yäğ’ni Liviyäneñ êçke säyäsi köndäşlege awır yılğa äzerlänä.

Säyäsi çişeleşkä kilgändä, Däwlät yuğarı şurası räise Xalid Mışri häm wäkillär palatası spikerı Akila Salix arasında Marokkoda uzğan söyläşülär Liviyädäge krizisqa noqta quyuda xälitkeç bulaçaq şikelle kürenä. Konkret añlatma birelmäsä dä, atna êçendä Mışrinıñ Änkarada, Xafter häm Salixnıñ Kahirädä oçraşular uzdıruı iğ’tibarnı cälep itä. Östäwenä, Xafter belän Salixnıñ aralarınıñ bozılğan buluı  bilgele. Sisigä alarnı ber urında totu awır. Liviyä dialogı dip ataluçı Montrö söyläşüläre isä tağın da konkretraq waqıyğa bularaq alğa çıqtı. Säyäsi prośessnıñ başlanuı häm İlbaşı şurasınıñ qabat qorıluı – kileşü başı bularaq iğ’lan itelde. Serrac ta säyäsi üzgäreş turında älege iğ’lannan soñ citkerde.   

Kürengänçä, Liviyädä säyäsät yaxşı ğına qaynıy başladı. Säyäsi atmosfera artqan sayın Liviyä mäydanın kontrol’dä totarğa teläwçe däwlätlär tarafınnan äytterelgän süzlär häm yünäleş birülär nıqlap xis itelä başladı. Çınlıqta, Törkiyä häm Rusiyäneñ Liviyä xaqındağı söyläşüläre başqa däwlätlärne borçuğa sala. Lavrovnıñ bu atnada Törkiyä belän kileşügä baruların xäbär itüçe belderüläre dä waqıtı yağınnan iğ’tibarnı cälep itä. Çönki ike ilneñ urtaq sıyfatı bar – Liviyädäge xärbi berämlekläre.

Xafter-Salix ikelese häm alarnı yaqlawçı däwlätlärneñ urtaq taläbe – Rusiyä häm Törkiyäneñ Liviyädäge xärbilären çığaruı. Çınlıqta, ruslarnıñ tıqşınuına AQŞnın rizasızlığı ilneñ Afrika komandalığı belderülärendä açıq räweştä kürenä. Amerikanıñ Törkiyäne dä, Rusiyäne dä ber ük çıbıqtan sanarğa teläwe dä küzätelä. AQŞnıñ, xärbi häm säyäsi borçulardan bigräk, iq’tisadi ülçämle adımnarı iğ’tibarnı cälep itä. Mäsälän, AQŞ Liviyädäge neft’ keremnären ber Amerika bankı arqılı kontrol’ itärgä teli. Bu Amerika şirkäte qulı belän Üzäk banknıñ xisapların tikşerü häm finans tarmağında xakimlek itü digän süz. Monnan tış, Liviyäneñ qurqınıçsızlıq tarmağındağı reformanıñ tenderın “Jones” digän AQŞ şirkätenä tapşırıp, ilgä saqlanu sänäğate êşlänmälären êksportlarğa niyätlilär. Ämma AQŞnıñ bu xisaplawların tormışqa aşıru öçen Törkiyä belän xezmättäşlek itüe mäcbüri.

AQŞ belän bergä Germaniyäneñ dä xalıqara cämäğat’çelek tarafınnan Liviyädä säyäsi kereşülären arttıruı kürenä. Germaniyä ilçese Oliver Ovça atna êçendä ber yaqtan liviyäle ministrlar belän küreşte, ikençe yaqtan Liviyä oyışmalarında buldı. Kön üzägendä – Liviyägä asqormanı yaxşırtu öçen yul kürsätü. Ämma bu oçraşularnıñ maqsatı säyäsi çişeleştän soñ çorğa säwdä nigezen xäzerläw ikäne açıq räweştä añlaşıla.

Rusiyä häm Törkiyä arasında uzuçı söyläşülärgä parallel’ bularaq Liviyädä iniśiativanı qulğa alu ähämiyätle. Monıñ öçen Liviyä säyäsäten formalaştıru häm başqa däwlätlärne mäydannan êtü kiräk. Bu qısalarda, Törkiyä-Rusiyä kileşüenä cawap bularaq, AQŞ häm Germaniyä iniśiativası belän Berlin kiñäşmäsen cıyarğa uylıylar.

Kileşü häm säyäsi çişeleş dip qabatlap toruçı aktyerlar konferenśiyädä üzlärenä täq’dim itelgän çişeleşne qabul qılu noqtasına êtelä ala. Bu qısalarda, Rusiyä häm Törkiyä arasında alıp barılğan söyläşülärneñ Liviyä turındağısınıñ bernindi mäğ’näse qalmayaçaq. Çönki kiñäşmädä çit il xärbiläreneñ Liviyädän çığuı taläbe telgä alınaçaq. Êçke säyäsi  balanstağı üzgäreş tä bu konferenśiyäneñ näticäläreneñ Liviyädäge çağılışına täêsir itäçäk.  Başqa törle äytkändä, ikençe Berlin konferenśiyäsendä çığarılaçaq qararlarğa parallel’ räweştä Liviyä prośessında qatnaşuçı däwlätlär arasında yaña berleklär tözelü ixtimalı kürenä.

Murat Yäşeltaş

SETAnıñ qurqınıçsızlıq tikşerenüläre bülege mödire, yazuçı 



Bäyläneşle xäbärlär