Mesopotamiyäneñ iñ borınğı xalqı - şumerlar

Su belän kilgän mädäniyät 3/2020

1490524
Mesopotamiyäneñ iñ borınğı xalqı - şumerlar

 

Anadolu - tarixta tirӓn ezlӓr qaldırğan geografik cirlek. Anadoluda tarixi  sӓyӓxӓtkӓ çığarğa  mömkin, çönki tarixnıň iň borınğı dӓwerlӓrennӓn bügenge köngӓ qadӓr distӓlӓgӓn śivilizaśiya mirasına iyӓ.

Bügenge yazmabızda sezgӓ bu geografiyӓdӓ barlıqqa kilgӓn hӓm keşelek tarixında möhim êzlӓr qaldırğan śivilizaśiyӓlӓrdӓn tӓwgese turında süz alıp barabız.

 

Mesopotamiya -  küp sanda dӓwlӓt hӓm śivilizaśiyӓne üz êçenӓ alğan töbӓk. Grek telendӓ ike yılğa arasında mӓğ’nӓsenӓ turı kilüçe Mesopotamiya - Tigr hӓm Yevfrat yılğaları tormış birgӓn bӓrӓkӓtle,uňdırışlı cir. Bu ike yılğa tirӓsendӓ tarix dӓwamında dӓwlӓtlӓr tözelӓ, dӓwlӓtlӓr cimerelӓ , çönki keşelӓr tarixnıň hӓr çorında biregӓ kilep cirlӓşӓ. Xӓtta Nil yılğası da bu xӓtle śivilizaśiya kürmӓgӓnder. Tigr hӓm Yevfrat yılğaları töbӓk yazmışında zur rol’ uynıy,bu cirlӓrgӓ tormış birӓ.

Mesopotamiya śivilizaśiyӓlӓr bişege dip tӓ yörtelӓ. Bu töbӓkneň zur öleşe Anadolu êçendӓ urın ala. Su buylarınıň möhimlege hӓm östӓwenӓ bu cirlӓrneň uňdırışlı buluı şaqtıy dӓwlӓt hӓm şӓhӓrgӓ nigez salırğa mömkinlek birӓ. Tirӓ yağında tawlar kebek tabiği çiklӓre bulmağan bu uňdırışlı Mesopotamiya üzӓnlege küp sanda höcüm hӓm yawlap alularğa da duçar bula.

Mesopotamiyӓdӓge ber śivilizaśiyӓne küz aldına kiteregez. Ul böten keşelekkӓ tӓêsir itkӓn, açışları hӓm uylap tabuları belӓn böten tarixnı tizlӓtkӓn. Ӓye, Mesopotamiyӓdӓ oyışqan , töbӓktӓge barlıq śivilizaśiyӓlӓrneň atası bulıp sanalğan şumerlar turında süz bara. Yazunı uylap tapqanğa kürӓ tarixi dӓwerlӓrne başlatuçı śivilizaśiya bularaq qabul itelӓ şumerlar.

Şumerlarnıň  yazunı awıl xucalığı belӓn tӓêmin itelgӓn baylıqnı yazu , produktlar isӓben alıp baru hӓm xezmӓt xaqı aluçılarnıň xoquqların yaqlaw öçen uylap tabuları farazlana. Nigӓ bolay dip uylıylar? Çönki şumerlarğa qarağan iň borınğı yazma dokumentlar  - “Şumer xezmӓt xaqı isemlege hӓm salım kvitanśiyӓlӓre”.

 

Taşqa çoqıp yazu ısulı belӓn başqarılğan tӓwge yazu ӓlbӓttӓ soňraq kamillӓşӓ hӓm bu śivilizaśiya şaqtıy ӓdӓbi ӓsӓr birӓ. Bolardan iň tanılğanı – Gilgӓmeş dastanı. Ul tarixta bilgele bulğan iň borınğı dastan da bularaq ta iskӓ alına. Keşelek tarixında tufannı ,yӓğ’ni böten dönyanı su basunı iskӓ alu yağınnan da zur ӓhӓmiyӓtkӓ iyӓ Gilgӓmeş dastanı. Dastandağı tufannıň Nuh tufanına oxşawına tarixçılar da urtaq fiker belderӓ. Şumerlar çorında citdi su basular buluı, alarnıň keşedӓn êlek diňgezneň yaraltıluına ışanuı hӓm ӓdӓbi tekstlarda su basu temasına zur urın birülӓre sunıň alarnıň tormıındağı ӓhӓmiyӓten tağın ber qat açıqlıy.  

Yazmabıznıň  başında şumerlarnıň keşelek tarixına zur öleş kertüe turında ӓytep kittek.

Şumerlar suğaru sistemaları qullanğannar, sazlıqlarnı kiptergӓnnӓr , kanallar qazıp yӓşӓgӓn cirlӓrenӓ su kitergӓnnӓr. Su ütkӓrmi torğan bualar tözep su basunı totqarlağannar , qatlawlı qorılmalar sisteması tözep sunı saqlap qalğannar. Bolar belӓn awıl xucalığında zur uňışqa ireşkӓnnӓr. İgençelekkӓ nigezlӓngӓn baylıq şӓhӓrlӓr hӓm sӓwdӓneň alğa kitüenӓ êtӓrgeç birgӓn. Şumerlarnıň 18e zur bulu belӓn bergӓ 35 şӓhӓr hӓm qasabadan oyışuı qazu êşlӓrendӓ tabılğan tabıldıqlar belӓn açıqlanğan. Alarnıň ul dӓwerdӓ mondıy uňışqa ireşüen tarixçılar yuğarı bӓyӓli.

Keşelekneň iň möhim uylap tabularınıň berse yazu bulsa ,ikençese – tӓgӓrmӓç. Ul çınnan da  keşelek tarixındağı böyek açış. Tӓgӓrmӓçne dӓ  şumerlarnıň icat itüe farazlana. Mesopotamiyӓdӓge arxeologik qazu êşlӓrendӓ çanalar, maşinalar hӓm tӓgӓrmӓçe bulğan çana rӓseme tabıla. Awıl xucalığında qullanılğan bu texnika parlı tӓgӓrmӓçne küçӓr belӓn berlӓşterep  aňa suqa tağudan ğıybarӓt.

Bӓlki dönyanıň başqa poçmaqlarında yӓşӓwçelӓr uylap tapqandır tӓgӓrmӓçne , monı tögӓl genӓ ӓytü qıyın. Fӓqӓt’ şumerlarnıň yazunı qullanuları alarnı başqa mdӓniyӓtlӓrdӓn östen qıldı, çönki tӓgӓrmӓçneň buluı yazu arqasında terkӓlde. Şuňa kürӓ bezdӓ bulğan dӓlillӓr tӓgӓrmӓçne uylap tabuçınıň şumerlar ikӓnlegen kürsӓtӓ.

 

Ӓlbӓttӓ şumerlarnıň keşelek üseşenӓ kertkӓn öleşlӓre monıň belӓn genӓ çiklӓnmi.

Alar matematikada 4 operaśiya hӓm 60 qa nigezlӓngӓn sistemanı uylap tabıp qullanalar. Bu icatları belӓn waqıt töşençӓsen formalaştıralar. Şumerlar - sӓğӓt’ne 60 minutqa , minutnı 60 sekundqa bülgӓn tӓwge śivilizaśiya. Alar tönne hӓm könne 12 sӓğӓt’, yılnı 12 ay hӓm 360 kön, şulay uq tügӓrӓkneň êçke poçmağın 360 gradus itep bilgelilӓr. Bolarnıň barısınıň da 6 sanınıň qatları buluına iğ’tibar ittegezme?  

Şumerlar Ziggurat dip atalğan küp qatlı, piramidağa oxşaş ğıybadӓtxanӓlӓrneň öske qatın observatoriya itep qullanalar. Qoyaş xӓrӓkӓtlӓren hӓm ay totıluların küzӓtep ay yılına nigezlӓngӓn berençe kalendar’nı uylap tabalar. Ul bez bügen qullanğan kalendar’nıň berençe versiyӓse kebek. Alay ğına da tügel, şumerlar Yupiter, Mars ,Venera hӓm Merkuriy kebek planetalarnı küzӓtep hӓm xӓrӓkӓtlӓren terkӓp baralar. Şulay itep astronomiyӓgӓ, matematika hӓm geometriyӓgӓ nigez salalar.


 

Şumerlar şulay uq gömbӓz, bağana , arka kebek arxitektura şӓkellӓren uylap tapqannar. Mӓydan, külӓm, ozınlıq hӓm awırlıq ülçӓwlӓren dӓ qullanğannar. Qısqası, bez bügen qullanğan barlıq waqıt hӓm urın isӓplӓwlӓreneň nigeze şumerlar çorında salınğan.  

Mesopotamiyӓdӓ yӓşӓgӓn, keşelek tarixına nıq tӓêsir itep anıň üseşen tizlӓtkӓn bu śivilizaśiya mullıq dӓwerlӓrennӓn soň zağif’lӓnӓ hӓm töbӓkkӓ kilgӓn akkadlılarnıň idarӓsenӓ kerӓ.

Bügenge yazmabızda üz ixtıyacları buyınça su qullana alğan, tӓgӓrmӓç uylap tapqan , suqa belӓn cir sörgӓn, şӓhӓr tormışın başlatıp cibӓrgӓn , yazunı berençe bulıp qullanğan hӓm üzennӓn soňğı mӓdӓniyӓtlӓrgӓ yoğıntı yasap keşelek tarixında tirӓn êz qaldırğan şumerlar xaqında süz alıp bardıq.

 



Bäyläneşle xäbärlär