Törkiyäneñ Urta diñgezdäge mänfäğätläre

Könüzäk mäs'älälär - 33

1472661
Törkiyäneñ Urta diñgezdäge mänfäğätläre

Könçığış Urta diñgezdä soñğı atnalarda yäşängän köndäşlek  kiskenläşkän kebek kürenä. Törkiyäneñ Liviya belän tözegän kileşü häm annan soñ Liviyada üz östenä alğan yaña rol’ belän başlanğan şuşı köndäşlek Greśiya belän Misır arasında imzalanğan kileşü belän näq’ ber köndäşlekkä äylängän wazğiyättä. Köndäşlek barı tik Törkiyä belän Greśiya belän çikle tügel. Rusiyä, Amerika Quşma Ştatları, Franśiya, İtaliya häm başqa töbäk illäre dä Urta diñgezdä iq’tisadi, säyäsi häm xärbi köndäşlekkä kergän wazğiyättä. Törkiyä isä böten mömkinlekläre häm säläte belän üz xoquqların saqlarğa tırışa. Şuña kürä Urta diñgez Törkiyäneñ tışqı säyäsätendä häm iminlek säyäsätendä tora-bara üzäk torışın alğan wazğiyättä.   

 

Törkiyäneñ strategik kul’turasında Urta diñgez öç tübän geopolitik häm geostrategik töbäkkä ayırıla. Berençese, Könçığış Urta diñgez masştabındağı Levant tübän töbägennän tora häm üzägendä Kipr urnaşqan. Tarixi yaqtan strategik torışı arqasında möhim bulsa da monnan arı Kiprnıñ qıymmäte geo-êkonomiyanıñ märkäzgä salınğan yassılıqqa taba üzgärgän.

 

Tabiğıy gaz rezervlarınıñ tabıluı häm Törkiyäne çitläşterergä tırışqan yaña ittifaq sistemasınıñ geo-êkonomik nigezle itep buldırılırğa tırışıluı - Süriyä krizisı, Livan häm Fälästin mäs’äläse iğ’tibarğa alınğan oçraqta Könçığış Urta diñgezdä Törkiyä tağın da ähämiyätleräk xälgä äylänä. Bu wazğıyät’ Törkiyäneñ utraw masştablı yaña saqlanu häm iminlek strategiyasın qamilläşterüen dä zarur qıla.

 

Törkiyäneñ aldıbızdağı yıllarda Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyätendä xärbi diñgez bazasın tözüne planlaştıruı, töbäktäge keşesez hawa apparatları häm qorallı keşesez hawa apparatları säläten arttırunı saylap aluı monıñ berençe işarätlärennän berse. Fäqät bu Törkiyäneñ Urta diñgez masştablı mänfäğätlären saqlaw öçen citärle tügel. Könçığış Urta diñgez masştablı köç proyekśiyasın yasıy alğan, totqarlaw säläte yuğarı bulğan köç investiśiyası Törkiyäneñ diplomatik xäräkätlelek qazana aluı öçen töp qorallardan berse bularaq kürenä.

 

İkençe strategik töbäk isä Urta diñgez buyı töbäge liniyasınnan tora häm Törkiyäneñ Tön’yaq Afrika buyı liniyasına qarata säyäsätendä nindi rol’ uynayaçağın bilgeli. Liviya belän tözelgän kileşü Törkiyäneñ Urta diñgez masştablı yaña wazğiyätkä häm adaptaśiyanı häm dä şuşı geo-politikanıñ zarur qılğan köndäşlekne däwam itterä aluı öçen şaqtıy möhim bulıp kürenä.

 

Ni çaqlı ğına waqıt yağınnan soñğa qalınuı äytelsä dä Liviya adımı Törkiyäneñ Urta diñgez mäydanında qarşı ber bloknıñ oyışuına qarata kirtä bulıp tora ala. Şul uq waqıtta Törkiyäne Liviyada çişeleşneñ häm söyläşülärneñ ber tarafı itep qıldı.

 

Törkiyäneñ Urta diñgez buyı töbägendä üzeneñ barlığın kürsätüe ayıruça ênergetika üzäkle geo-êkonomik köndäşlektä manevr säläten tağın da arttıra alaçaq häm bu räweşle strategik ziräklegen tağın da täêsirle qıla ala.

 

Törkiyä-Greśiya köndäşlege küçärendä şäkellängän häm NATOnıñ kön’yaq öleşendä yaña kiyerenkelek mäydanın barlıqqa kitergän Könbatış Urta diñgez sub-geopolitikasında isä Törkiyäneñ köräşe tağın da çiten uza. Bigräk tä S-400 belän êtaplı ber saqlanu häm totqarlaw sälätenä qawışaçaq Törkiyä iyä bulğan köç belän Greśiyanıñ xärbi tigezläw, balans yasarğa mäcbür bulğan tigezlämä barlıqa kiterde.

 

Şuña kürä Greśiya Törkiyägä qarşı ittifaq sistemasın buldıru yulı belän Urta diñgez mäydanında Törkiyäneñ êşçänlegen totqarlawnı sınap qarıy. Misır belän tözelgän kileşü şuşı tigezläw, balanslaw tırışuınıñ ürnäklärennän berse. Şul uq waqıtta Amerika Quşma Ştatlarınıñ şuşı êşçänlekne arttıraçaq investiśiyälär kertäçäge açıq räweştä kürenä häm tağın da artaçağı aldıbızdağı çorda kötelä. Amerika Quşma Ştatlarınıñ bigräk tä Greśiyada urnaşqan qayber bazaların köçäytüe moña işarät.

 

Ber ük waqıtta Kön’yaq Kipr grek citäkçelegenä qarata qoral êmbargosınıñ beterelüe ölkäsendä Amerika Quşma Ştatları tarafınnan yasalğan adımnarnı da Törkiyäneñ xärbi köçen tigezläwgä yünälgän adımnar bularaq kürergä mömkin.

 

Törkiyäneñ Urta diñgezneñ öç tübän geopolitik töbägendä üzeneñ barlığın kürsätä aluı barı tik totqarlaw köçeneñ arttırıluı, köç proyekśiyasın yasayaçaq mömkinleklärneñ häm köçeneñ arttırıluı häm kiräk bulğan çaqta xärbi köç qullanudan tartınmağan ziräklekkä iyä buluı belän mömkin bula ala. Bu wazğıyät’ Törkiyäneñ köndäşlekçe häm çikläwçe iminlek moxitında isän qaluınıñ iñ möhim yullarınnan berse bularaq kürenä.

 

Murat Yäşiltaş

SETA säyäsät, iq’tisad häm cämğiyät tikşerenüläre waqıfınıň iminlek tikşerenüläre direktorı yazuçı dośent doktor



Bäyläneşle xäbärlär