Dürt yıldan soñ 15nçe iyül’

Könüzäk mäs'älälär 29

1456880
Dürt yıldan soñ 15nçe iyül’

2016nçı yılnıñ 15nçe iyül’ könne saylanğan xökümätne bärep töşerü öçen FETÖ tarafınnan oyıştırılğan, fäqät’ uñışsız bulğan xärbi tüntäreleş kereşüennän son dür yıl uzdı.

Tüntäreleşneñ uñışsız buluınıñ artında şaqtıy säbäp bar ide. Bolardan iñ möhime – xalıqnıñ tüntäreleşne totqarlaw öçen uramnarğa çığıp tüntäreleşçelärneñ aldında qurıqmıyça tora aluı ide. Näticädä xalıq uñışlı, tüntäreleşçelär isä uñışsız buldı. Säyäsät qorılışınıñ tüntäreleşçelärgä qarşı totışı da tüntäreleşneñ uñışsız buluınıñ artında torğan başqa ber möhim säbäp ide. Äytik, 2007nçe yılnıñ 27nçe aprel’ könne Törek qorallı köçläreneñ xökümätkä qarşı kisken belderüe aldında grajdan xökümäte açıqlawğa kisken reakśiya kürsätkän, yasalğan belderüneñ ğaskär missiyasın uzıp kitkän ğamäl buluı citkerelgän ide. Bu totış grajdan säyäsätneñ tağın da köçäyüenä säbäp bulğan häm grajdan-ğaskär mönäsäbätläreneñ demokratiyäläşüe cähätennän tarixi çornı açıp cibärgän ide.

            15nçe iyül’dän soñ törek êçke häm tışqı säyäsätendä şaqtıy möhim täräqqiyät yäşände. Êçke säyäsättä tüntäreleş kereşüennän soñ şunda uq başlanğan “FETÖ”dan çistarınu barışı uñışlı räweştä idarä itelde. İminlek belän bergä ğadälät, sälamätlek saqlaw häm mağärif kebek kritik ölkälärdä FETÖ belän bäyläneşe bulğan keşelär urnaşqan poziśiyälärennän çitläşterelde, kübese dä xökemgä tartılıp gäyeple dip tabıldı. Bolardan iñ möhime – Törek qorallı köçlärennän çitläşterelgän keşelär ide. Kritik wazıyfada bulğan xärbi personal wazıyfalarınnan alındı häm armiya saflarınnan çığarıldı. Oxşaş räweştä iminlek oyışmasında wazıyfalı bulğan häm FETÖ belän mönäsäbäte bulğan meñnärçä poliśiya xezmätkäre êşennän azat itelde.

15nçe iyül’dän soñ iminlek tarmağında yasalğan reformalar da bik möhim ide. Bu qısada jandarmeriya häm yar buyı iminlek komandaları Êçke êşlär ministrlığı qaramağına birelde, Ğomum ştab başlığınıñ xärbi köçlär komandirlarınıñ östendäge role üzgärtelep Milli saqlanu ministrlığı tağın da kübräk alğı planğa çığarıldı. İminlek byurokratiyasınñ “FETÖ”dan çistartıluınıñ häm iminlek tarmağı reformasınıñ berençe näticäse terrorçılıq belän köräştä yäşände. İldä “PKK”ğa qarşı tağın da aktiv strategiya tormışqa aşırılğan bulsa, Süriyädä “DEAŞ”qa qarşı “Färat qalqanı” xäräkäte başlatılıp, här ike terror oyışmasınıñ da êşçänlek mäydanı minimal’läşterelde.

Êçke säyäsättä yäşängän iñ möhim täräqqiyätlärdän berse tağın da ähämiyätle ide. Ul da bulsa 2017nçe yılnıñ 16nçı aprel’ könne ütkärelgän referendum belän Törkiyädä xökümät sisteması üzgärtelep, däwlät başlığı sistemasına küçelde. Şuşı üzgäreşlär belän bergä parlamentariy sisteması tögällände, annan soñ ütkärelgän berençe saylawda Törkiyä yaña sistemanı töğäyen bularaq ğamälgä kertep qullana başladı. 

Tışqı säyäsättä isä 15nçe iyül’ näq’ ber borılış-üzgäreş noqtasına säbäp buldı. 15nçe iyül’ aldınnan köçle ğaskären Süriyä krizisı säbäp bulğan iminlek problemaların minimal’läşterü öçen qullanuda xäräkätsez qalğan xökümät tüntäreleş omtılışınnan ber aydan Süriyädä “DEAŞ” terror oyışmasına qarşı xärbi xäräkät oyıştırdı. Bu xäräkätneñ näticäläre Törkiyäneñ Süriyä säyäsätendä dä yaña çorğa kerüeneñ işaräte ide. “Färat qalqanı” xäräkäte belän “DEAŞ”nı çik buyınnan arındırğan Törkiyä “PKK” terror oyışmasınıñ Färatnıñ könbatışında êşçänlek alıp baruın mömkin qılmadı. Şulay itep “Färat qalqanı” xäräkätennän soñ şunda uq bu yulı maqsat turıdan-turı “PKK” ide. 2018nçe yılnıñ 20nçe ğinwar’ könne başlanğan Afrin xäräkäte belän “PKK” Afrinnan çığarıldı. Bu räweşle Törkiyä Süriyä krizisında tağın da aktiv rol’ ala başladı. 2019nçı yılnıñ üktäbr’ ayında ütkärelgän “Tınıçlıq çişmäse” xäräkäte belän “PKK”nı Färatnıñ könçığışında da maqsat alğan Törkiyä şuşılay itep “PKK”nıñ Süriyädä täêsirle buluınıñ häm tön’yaqta däwlät tözüeneñ mömkinlegen beterä aldı. İdlib krizisınıñ çişeleşe öçen dä iniśiativanı alğan Törkiyä 2020nçe yılnıñ mart ayında Süriyä rejimına İdlibta awır yuğaltu kiterde. Böten şuşı xärbi xäräkätlär Törkiyäneñ 15nçe iyül’dän soñ diplomatiya östälendä tağın da aktiv häm täêsirle buluın täêmin itte.

Bu êşçänlekneñ iñ möhim bulğan başqa ber ölkäse – ul da bulsa Liviya ide. Liviya krizisında 2011nçe yıldan birle diplomatiya ısulların saylap alğan Törkiyä 2019nçı yılnıñ 4nçe iyül’ könne BMO tarafınnan tanılğan legal’ Tripoli xökümäten bärep töşerergä tırışqan Haftergä qarşı Milli kileşü xökümäten yaqladı. Bu qısada Milli kileşü xökümäte belän kileşügä qul quyıp, Hafter köçläreneñ Tripoline basıp aluın totqarladı. Annan soñ isä Hafterneñ kire çigenüen täêmin itep, Liviya aşa töbäktä tormışqa aşırılırğa tırışılğan uyınnı tulısınça bozdı.

Näticä bularaq 15nçe iyül’ şaqtıy yaqtan Törkiyä öçen borılış noqtası ide. Êçke säyäsättä qarşılığın arttırğan Törkiyä tışqı säyäsättä dä aktiv häm bäysez xäräkät itä başladı. Älbättä, bu aktivizm häm qarşılıq kürsätü Törkiyä köndäşläreneñ tağın da kübräk bergä buluın täêmin itte häm Törkiyä bigräk tä Yaqın Könçığış ölkäsendä geopolitik basım belän oçraştı. Şul uq waqıtta Könbatış belän, bigräk tä Amerika Quşma Ştatları belän 15nçe iyül’dän soñ tözätelüe awır krizislar yäşäde.

15nçe iyül’dän dürt yıldan soñ Törkiyä şaqtıy awırlıq belän oçraştı, läkin artta qalğan dürt yıldağı buldıqlılığı şuşı awırlıqlarnı xäl itü öçen kiräkle ênergiyanı täêmin itä. Bu ênergiya imin häm tışqı säyäsättä aktiv häm tağın da demokratik Törkiyä öçen şans bulıp kürenergä tiyeş.

Murat Yäşiltaş

SETA säyäsät, iq’tisad häm cämğiyät tikşerenüläre waqıfınıň iminlek tikşerenüläre direktorı yazuçı dośent doktor



Bäyläneşle xäbärlär