Şäfi Almaz

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 07/20

1413006
Şäfi Almaz

“İdel-Ural” legionı qorıltayı häm törek-tatar milli oyışması citäkçese Şäfi Almaz

Bügenge yazmabıznı tatar xalqınıñ kürenekle säyäsätçese, yazuçısı, cämäğat’ êşleklese, Törki xalıqlar assambleyası räise urınbasarı, tarix fännäre kandidatı Fäwziyä Äwxädi qızı Bäyrämova xezmätlärenä nigezlänep äzerlädek.

  3nçe-4nçe ğasırlardan birle mäğ’lüm bulğan törek-tatar xalqınıñ tarixına iğ’tibar itsäk, härber tartınqılıq, kiläçäk tormışnı xälitkeç könnärdä yaña yul, yaña tärtip täğaenläw öçen Qorıltay cıyılğanın küräbez. Dimäk, bezneñ xalıqnıñ berençe qorıltayları anıñ millät räweşendä cir yözenä ayaq basqan waqıtlarınnan uq kilä. Törek-tatar xalqınıñ dönya tarixında iñ zur urın totqan waqıtlarında da säyäsi häm xärbi mäs’älälär möhim könnärdä cıyılğan maxsus qorıltaylar tarafınnan xäl itelgännär. Millätebez öçen ayıruça ähämiyätkä iyä bulğan qorıltaylarnıñ berse dä - İkençe Bötendön’ya suğışı waqıtında Germaniyägä äsirlekkä töşkän “İdel-Ural” legionı tatarları qorıltayı. Ul 1944nçe yılnıñ 4nçe-5nçe martında Germaniyäneñ Grayfsval’d şähärendä bula, häm anda millättäşlärebez İdel-Ural xalıqlarınıñ däwlät bäysezlegen iğ’lan itälär.

  “İdel-Ural” legionında xärbi yaqtan almannar citäkçelek itsä, ideologik êş Könçığış ministrlıq qarşındağı tatar şurası qulında bula. Bu şuranıñ citäkçeläre bulıp tatar möhacirläre Äxmät Timer häm Şäfi Almaz xezmät itä. Alar ikese dä Törkiyä Watandaşları bulalar. Äxmät Timer Törkiyägä 1929nçı yılda Sovet Berlegennän qaçıp çıqsa, Şäfi Almaz inde grajdannar suğışı waqıtında uq Rusiyädän kitkän bula.

Şäfi Almaznıñ çın iseme-Ğabdraxman Ğaliullin bula. Anıñ yıraq babası Şäfi isemle bulğan, şunı üzenä psevdonim itep alğan. Şäfi Almaz  1885nçe yılda xäzerge Tatarstannıñ Döb’yaz rayonında tua, êşmäkärlek belän şöğıl’länä. Mäskäwdä, Qazanda, Irınburgta kibetlär tota. Äytep uzğanıbızça, Grajdannar suğışı waqıtında Törkiyägä kitkän Şäfi Almaz şul il keşesenä äwerelä. Beraz waqıt Törkiyäneñ Mäskäw ilçelegendä êşli. Ä inde,1928nçe yıldan Berlinda yäşi,küçemsez milek tuplıy. Suğış başlanğaç isä alar Äxmät Timer belän äsirlär lager’larında yörep, tatarlarnı tuplıy başlıylar. Törkiyä watandaşları bulğan bu ike tatar da säyäsi yaqtan bik äzerlekle, milli tarixıbıznı, telebezne bik yaxşı belgän,monıñ östenä alman telen dä su urınına êçkän, tatarnıñ milli azatlığına axırğaça tuğrı bulıp qalğan keşelär. Äxmät Timer 1944nçe yılnıñ başında Törkiyägä qaytıp kitä häm ğomere buyı fän belän şöğıl’länä, ul böten dönyağa tanılğan altaist bulıp ölgerä, tatar, törek, rus, qıtay, alman, ingliz, franŝuz tellären qamil belä häm törki xalıqlarğa qağılışlı öç yözgä yaqın fänni xezmät yazıp qaldıra. Şäfi Almaz isä 1945nçe yılnıñ başında Törkiyägä qaytıp kitä, qızğanıç, anıñ alğa taba yazmışı bilgesez, dip yaza Fäwziyä Bäyrämova üzeneñ xezmätendä.

   Şunısın da äytergä kiräk, 1944nçe yılnıñ 4nçe-5nçe martında Grayfsval’dta uzğan tarixi qorıltaynı,”İdel-Ural” legionı belän berlektä, Könçığış ministrlıqnıñ tatar bülege bergäläp oyıştıralar, anda küp kenä alman xärbiläre, ğalimnär, başqa millät wäkilläre dä qatnaşa. Qorıltaynıñ kön tärtibennän kürengänçä, anda “Törek-tatar milli oyışması citäkçese Şäfi Almaznıñ notığı, notıq buyınça çığışlar, qarar häm möräcäğat’lär qabul itü, qorıltay wäkilläreneñ alman xökümäte häm alman xärbi komandalığı wäkilläre belän berdäm utırışı” qaralğan bula.

   Qorıltayda töp çığış yasauçı Şäfi Almaznıñ notığı da başınnan axırına qadär tatar tarixın nigez itep alğan, däwlätçelek ruxı belän köçle suğarılğan, millätneñ urıs-bol’şeviklar qul astındağı ayanıçlı xälen döres taswirlanğan häm bu faciğadän çığu yulların tögäl kürsätkän çığış bula. Ul tatar tarixın bolğar çorlarınnan başlap cibärä, 1552nçe yılda däwlätçelegebezne yuğaltu faciğasen centäkläp söyli, annan soñ da tatar xalqınıñ ğasırlar buyı milli azatlıq köräşen tuqtatmawın añlata,fevral’ inqıylabınnan soñ barlıqqa kilgän Millät Mäclese tarixına tuqtala. Şäfi Almaz äytüençä,”İdel-Ural” däwläten torğızu ul-Millät Mäclese qararın ütäü bulıp tora.

   “Bol’şeviklar törek-tatar milläten mäğ’näwi häm ğadi yaqtan beterü öçen qullarınnan kilgän böten çaralarnı kürdelär häm kürälär. Bol’şeviklar bezneñ meñ yıldan birle kilgän milli, mädäni ğoref-ğadätlärebezne, İslam dinendä bulğan tuğrılıq häm insaflıqnı beterdelär”, - dip söyli tatar oyışması citäkçese Şäfi Almaz.

  Fäüziyä Bäyrämovanıñ süzlärenä kürä, tatar xalqınıñ  nindi buldıqlı xalıq buluı häm dä tatar xalqınıñ batır ulları üzläreneñ qarşılarında torğan här törle qıyınlıqlarnı ütärgä sälätle buluları turında da ayırım basım yasala.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1) idel-ural.org>archives>tarixi-ko…

Bäyrämova F.,”Tarixi Qorıltay:Azat İdel-Ural”.25.08.2019

2) https://irekle-syuz.blogspot.com>2...

 “İdel-Ural” gäzite basması Berlin 1944-irekle süz –svobodnoe slovo”.

3) https://books.google.com.tr<books

 Basırov X.,Basrov A.,”Watanğa tuğrı qaldılar”.2019-Fiction

 

 
 
 
 
 
 


Bäyläneşle xäbärlär