Yaňa dönya sisteması

Könüzäk mäs'älälär 16

1400218
Yaňa dönya sisteması

 

Koronavirus kizüen 21 nçe ğasırnıň iň möhim waqıyğası dip ӓytergӓ bula. Bu wazğiyӓt’ korona kizüe global’ külӓmdӓ üzgӓreş kiterep çığaraçaq digӓn süzlӓrgӓ dӓ sӓbӓp bula. Bolar arasında iň iğ’tibarnı cӓlep itkӓne – dönya sistemasınıň üzgӓrӓçӓge xaqındağıları. Şaqtıy belgeç xӓzerge dönya sistemasınıň üzgӓreş basımına duçar bulaçağın hӓm yaňa dönya sisteması barlıqqa kilӓçӓğen alğa sörӓ.

Ӓlbӓttӓ global’ masştablı yaňa barışqa kerüebez şiksez. Fӓqӓt’ koronavirus kizüennӓn soň dönya sistemasınıň tamırdan üzgӓreş kiçerӓçӓge hӓm monıň qotılğısız buluın ӓytü bik mömkin tügel. Bu totış nigezdӓ koronavirus kizüe dӓ sӓbӓpçe bulğan psixologik xalӓtneň ber öleşe bulıp tora.  Koronavirus nigӓ global’ masştabşı konstruktiv uyınnı üzgӓrtüçe tügel? Moňa cawap birü öçen dönya sisteması faktına hӓm anıň üseşenӓ küz salu kirӓk.

 

Säyäsi,iq’tisadi häm soŝial’ tikşerenülär waqıfı SETA direktorı, yazuçı, dośent doktor Murat Yäşeltaşnıň yaňa dönya sisteması xaqında aňlatmasın täq’dim itäbez.

 

Soňğı 500 yıllıq dönya sӓyӓsӓtenӓ dönya sistemaları külegennӓn çığıp qarağanda 3 töp êlementnıň alğı planğa çığuın kürӓbez: köç taralışı, sӓyӓsi iq’tisad hӓm xalıqara normalar/qağıydӓlӓr. Köç taralışı (zur) köçlӓr arasıdağı köndӓşlekneň töp barışın bilgeli, sӓyӓsi iq’tisad sistema qağıydӓlӓren, xalıqara normalar xalıqara sośiall’ӓşü barışın turıdan turı bilgeli.

 Mӓsӓlӓn köç taralışı öç dӓwlӓttӓn kübrӓk dӓwlӓt arasında büleşelgӓn sistemada dönya sisteması küp qotıplı, ike köç arasında büleşelgӓn wazğiyӓt’lӓrdӓ ike qotıplı, ber aktyer bulğanda isӓ ber qotıplı. Dönya sistemasınıň ber qotıplı törennӓn başqasına küçüen tӓêmin itüçe töp dinamikanıň isӓ suğış buluı kürenӓ.

Hӓrber zur suğış köç taralışında yaňa balans barlıqqa kiterӓ, hӓr suğıştan soň isӓ global’ sistema yaňa paradigmada torğızıla. Bu paradigmanıň üzӓgen tӓşkil itkӓn iq’tisadi sistema hӓm normalar global’ masştabta başqalarnıň sistema êçendӓge rol’lӓren, torışların hӓm êş rejimın bilgeli.

Dӓwltlӓr bularaq yӓ sistemağa caylaşasız ,yӓ sistemağa qarşı çığasız, yӓisӓ sistemadan faydalanu öçen  aňa quşılırğa tırışasız.

Koronadan soňğı dönya sistemasın yaňası belӓn alıştıru öçen koronavirus êpidemiyӓse ağımdağı köç taralışına üzgӓreşlӓr kertergӓ tiyeş. Moňa parallel’ rӓweştӓ iq’tisadi struktura hӓm bu strukturanı kontrol’dӓ totuçı aktyerlar sistemanıň êşlӓw mexanizmnarında üzgӓreş kiterep çığaraçaq tӓrӓtipkӓ salularnı ğamӓlgӓ aşırırğa hӓm yaňa normalar küçӓrendӓ yaňa global’ rejimnar buldırırğa tiyeş.

Xӓzerge dönya sistemasınıň köçlӓr taralışı cӓhӓtennӓn Amerika östenlegenӓ nigezlӓngӓn buluı ,fӓqӓt’ ber qotıplı bulmawı kürenӓ. Soňğı yıllarda köçlӓr büleneşendӓ iğ’tibarnı cӓlep itӓrlek nӓrsӓ  bulmadı. Mӓsӓlӓn urtaça zurlıqtağı köç kategoriyӓsendӓ ber genӓ aktyer da bu köç statuslarında üzgӓreş barlıqqa kiterep zur köç statusına ireşӓ almadı. Yӓisӓ zur köç statusındağı köçlӓr matdi köçlӓren arttırıp süper köç statusına ireşӓ almdılar.

Tağın da möhime süper köç statusında bulğan AQŞnıň köç statusında üzgӓreş bulmağan kebek, Qıtay kebek aktyerlar da ӓlegӓ süper köç statusına ireşte dip ӓytü mömkin tügel. Global’ masştabtağı barlıq aktyerlarnıň köç statusındağı zur hӓm keçkenӓ üzgӓreşlӓr statik xarakterga iyӓ dip ӓytep bulmıy. Fӓqӓt’ global sistemada, bu sistema êçendӓge regional’ sistemalarnı da kertep moňa oxşaş struktur üzgӓreşlӓr bulmadı.

Xӓzerge waqıtta qulıbızda bulğan köç parametrları belӓn bӓyle mӓğ’lümatlarnıň koronadan soň global’ hӓm regional’ köç taralışında zur üzgӓreş küzӓtelӓçӓgen belderü  öçen citӓrle buluın ӓytü bik mömkin tügel.

Ӓgӓr global’ köç taralışında korona sӓbӓbe belӓn yaňa wazğiyӓt’neň barlıqqa kilü ixtimalı zӓğiyf’ isӓ dönya sistemasınıň berençe hӓm iň möhim bağanası êlekkeçӓ qalır dip ӓytӓ alabız. Bu oçraqta bez qararğa tiyeşle ikençe hӓm öçençe dӓrӓcӓlӓr iq’tisad hӓm global’ norma bulırğa tiyeş.

İq’tisadqa da şundıy uq qaraş belӓn qararğa mömkin.Çönki iq’tisad köç isӓplӓw parametrları arasında iň möhime.

Xӓzerge iq’tisadi mӓğ’lümatlar global’ köç taralışı kisken üzgӓreşlӓr kiçermi di. Ӓgӓr naçar ( iň naçar tügel) sśenariy barlıqqa kilsӓ ,koronadan soň dönya aldında torğan yuğaltular böten dönya iq’tisadınıň 5%ın tӓşkil itӓçӓge belderelӓ.  

Şuňa kürӓ kötelmӓgӓn iq’tisadi üzgӓreşlӓr bulmasa xӓzerge global’ iqtisadi sistema zur zıyan kürmӓyӓçӓk. İkençe yaqtan global’ normalar (bolar iq’tisadi hӓm sӓyӓsi h.b) korona belӓn betӓçӓk dip bӓxӓslӓşü bik qıyın kebek.

Köç taralışınıň üzgӓrüe mömkin bulmasa ,xӓzerge sistema urınına yaňa dönya sisteması barlıqqa kilü mömkinme? Bu sorawğa ӓye dip cawap birep bulmıy.

Fӓqӓt’ global’ masştablı üzgӓreş bulaçağın alğa sörü öçen bik küp sӓbӓplӓrebez bar. Bu üzgӓreşneň köndӓlek tormış, sośial’lӓşü barışı, dӓwlӓt funkśiyӓlӓreneň üzgӓrüe, irek, demokratiya hӓm millӓtçelek kebek şaqtıy sferada  bulaçağın ӓytӓ alabız.  

 

 

 



Bäyläneşle xäbärlär