Möhacirlek dulqınnarı

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 01/20

1387208
Möhacirlek dulqınnarı

   Bügenge möhacirlär turındağı yazmabıznı, Tatarstannıñ mäğarif otliçnigı,yuğarı kategoriyäle uqıtuçı, Tatarstan Yazuçılar berlege äğ’zası Ruxiyä Axuncanovanıñ 19nçı yöz azağında Törkiyägä kitärgä mäcbür bulğan tatar möhacirläre xörmätenä icat itkän şiğır’ yulları belän başlap cibäräbez.

                Täq’dirdä şulaydır, küräseñ,

                Aldımda bötenläy çit-yat cir…

                İlemnän söreldem-yazmıştır,

                Bügen min möhacir, möhacir…

                    Arbağa cigeldek at kebek,

                    Tik alda buş dala, buş dala…

                    Tuğan cir moñnarı küñeldä

                    Tınğılıq birmiçä ayqala.

                           Kärwanday tezelep, bez menä

                           Küçenep kiläbez, İstanbul…

                           Cireñä bez doğa qılabız,

                           Cibärmä sin çitkä, it qabul.

 

  Möğayen, tatarnıñ tarixı meñ yıllar belän möhacirlekkä bäylängänder. Ämma läkin qayda ğına bulsaq ta, qayda ğına yäşäsäk tä, nindi genä awırlıqlar belän qarşılaşsaq ta, tatar-tatar bulıp qalğan, şulay qalırğa tiyeş tä. Bezneñ iñ asıl sıyfatlarıbız da - üzebezneñ telne, ğoref-ğadätlärebezbe, imanıbıznı, qıyblabıznı yuğaltmawda.

   Bilgele bulğança, tatar xalqınıñ kürenekle yazuçısı, tarix fännäre kandidatı, cämäğat’ êşleklese Fäüziyä Äüxädi qızı Bäyrämovanıñ  “Hicrät” romanı da näq’ menä möhacirlär, monnan 110 yıl êlek din-islam xaqına yıraq Seberdän Törkiyägä hicrät qılğan tatar millättäşlärebez turında yazılğan. 480 bitlek bu kitap öç öleştän tora: ”Hicrät kärwanı”, ”Hicrät awılı” häm “Tatarnıñ mäñgelek hicräte”.

   Bu äsär däwläten yuğaltqan millätneñ, üzen saqlap qalu öçen, dönya buylap taralğan häm qılğan mäñgelek hicräte turında. Fäüziyä Bäyrämova bu äsäre östendä un yılğa yaqın êşläwen, aña material tuplaw öçen küp tapqırlar Omski ölkäsendäge awıllarında, Törkiyäneñ seber tatarları küçep urnaşqan Böğrüdälik awılında, Konya şähärendä buluın, Änqara, Germaniya, Seber arxivlarında êzlänüen belderä.

   “Tatarlar Törkiyägä räxät tormış êzläp kilgän keşelär tügel, ä din-islam xaqına, imanın saqlaw öçen hicrät qılğan möhacirlär,” - di avtor. Tatarlar êlek-êlektän töreklärgä dini häm milli qardäş itep qarağannar, iñ awır waqıtlarda, alarğa kilep sıyınğannar, alar biregä ğıylem, hönär häm doğa belän kilgännär, digän yullar bar Fäüziyä Bäyrämovanıñ xezmätendä.

   Tatar möhacirläre turında tarixçı, törek ğalime İsmäğıyl’ Türkoğlunıñ “19nçı ğasır axırı-20nçe yöz başı törek-tatar bağlanışları” yazmasında möhacirlär turında änä şundıy yullar bar: “Ğosmanlı xökümäte däwlät qanunnarı nigezendä möhacirlärne cılı qabul itä häm alarğa urnaşırğa här’yaqlap yärdäm itärgä omtıla,”- dip yaza avtor.

  Qazanlı Cäläletdin Möxämmätov häm anıñ berniçä iptäşe Räsäy möselmannarınıñ xoquqları çikle buluın häm irek êzläp İstanbulğa kitülären dä assızıqlıy İsmäğıyl’ Türkoğlu.

   Mäğ’lümatlarğa kürä, Ğosmanlı däwlätenä küçengän tatarlar turında, berençe tapqır 1791nçe yılnıñ 20nçe mart könne yazılğan tarixi dokumentta iskä alına. Çığanaqta qazanlı Söläyman Çäläbi isemle ber şäxes tarafınnan İstanbulda oyıştırılğan waqıf turında süz bara. 1837nçe yılnıñ 31nçe iyülendä tağın ber qazan tatarı Söläyman ağa tarafınnan waqıf tözelä. Söläyman Çäläbi häm Söläyman ağa üz çorınıñ bay keşeläre bula. Läkin alarnıñ İstanbulğa kilü säbäpläre turında bernindi xäbär dä saqlanmağan. Bu keşelär berençe qazan möhacirläre bulğan digän faraz bar, dip yaza üzeneñ yazmasında İsmäğıyl’ Türkoğlu.

   Arxiv dokumentlarınnan kürengänçä, küpçelek möhacirlär Qazan gubernasınnan bula. Şulay uq Samara, Ufa, Orenburg töbäklärennän dä kilüçelär bar, alarnıñ isemlege Qazan gubernası tatarları belän bergä birelmiçä, ayırım yazıp barılğan. Çığanaqlarda Qazan gubernasınnan kilgän möhacirlär üzlären “qazan möhacirläre”, ä qayberläre isä “qazan tatarı” dip bilgeli.

  Afät cilläre tatar balasın qaysı ğına yaqlarğa iltep taşlamağan da, nindi genä ğazaplarğa salmağan. Ämma tatar milläte nindi genä ğazaplarğa duçar bulmasın üzeneñ milli yözen, ğoref gadäten, ğorurlığın yuğaltmağan.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1) https://www.azatliq.org>...

   Yañalıqlar:”Fäüziyä Bäyrämovanıñ “Hicrät” isemle yaña kitabı dön’ya kürde.01.08.2017

2) tatar-congress.org>yanalyklar>hiz…

  “Hicrät”neñ Törkiyägä hicräte/Vsemirnıy kongress tatar.09.09.2019

3)İsmsğıyl’ Türkoğlu.”19nçı ğasır axırı-20nçe yöz başı törek-tatar bağlanışları.”.  “Miras” jurnalı.N13. ğıynwar, 2013

 

 
 
 
 
 
 


Bäyläneşle xäbärlär