Bağ’bostan mäktäbe

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 29/19

Bağ’bostan mäktäbe

“Bağ’bostan mäktäbe” xaqında qısqaça yazma

  Bügenge yazmabıznı, yazuçı häm ädäbi tärcemäçe-Liron Xämidullin häm dä pedagogiya fännär kandidatı Älfiyä Abdulxalikova xezmätlärenä nigezlänep äzerlädek.

  Millätebezneñ oluğ şağıyre Ğabdulla Tuqay tatar xatın-qızlarına härwaqıt xäyerxah bulıp,alar turında çın qayğırtu belän qayğırtıp  yäşägän imanlı şähesebez.”İyel,i xalqı dön’ya! Urtadan yul bir xatınnarğa!’’- dip möräcäğat’ itä ul cämäğat’çelekkä. Xatın-qızlarnıñ üzlären dä tereräk bulırğa çaqıra, mäğ’rifätkä öndi.

  Cämäğat’çelek şağıyr’neñ häm anıñ teläktäşläreneñ igelek belän tulı süzlärenä qolaq sala, Qazanda, Ufada, Orenburgta, Seberdä häm başqa töbäklärdä tutaşlar öçen mäktäplär açıla başlıy. Bu yaqtan ayıruça Orenburg töbäge ölgerlek kürsätä,anda iğanäçelek tirän tamır cibärä. Tatar bayları mäğ’rifätne, mädäniyät, ädäbiyat häm sänğat’ne üsterü maqsatlarında zur çığımnar totalar, millätkä yärdäm qulın suzalar. 1908nçe yılda Orenburgda tatar qızları öçen berençe cädit (yañaça uqıtu) mäktäbe açıla. Bağ’bostan Vildan qızı Möêminova oyıştıra bu mäktäpne.

   Bağ’bostan Vildan qızı Möêminova 1884ne yılda xäzerge  waqıtta Tatarstannıñ Aznaqay rayonı Mändäy awılında tua. Öç yäşendä ätisez qala. Änise 5 balanı arbağa töyäp, Orenburga kilä. Üskäç Bağ’bostan Adamova mäktäbendä belem ala, şağıyr’ häm möğallim Ğabdulla Möêminovqa (Rädudi) kiyäwgä çığa. Bik yäş’li bäyläü, çigü kebek qul  êşlärenä ostarıp kitkän Bağ’bostan, başta öyendä tegü-çigü tügäräklären aça. Ä mäğarif ölkäsendä berençe tärbiyäçese, ostazı Fatıyma Ädhämova bula.

  Bağ’bostan üze dä balalar uqıtırğa xıyallana. Ostazı Fatıyma abıstay, ire häm xäyerxah keşelär yärdäme belän xıyalına da ireşä. Äytep ütkänebezçä, 1908nçe yılda şähärneñ küpläp tatarlar yäşi torğan cirendä ber fatirda başlanğıç mäktäp häm qul êşläre tügäräge açıp cibärä.         

   Bağ’bostan xanım Diniyä näzarätendä imtixan totıp,möğallimälek xoquqı ala.Uqu-uqıtu êşläre belän tanışu, belemen qamilläşterü niyäte belän Törkiyägä yul tota häm möselman xatın-qızlarınnan añarçı hiçkem ayaq basmağan Törkiyä parlamentınıñ utırışında törek telendä çığış yasıy, üz mäktäbe êşe belän tanıştıra. Törkiyäneñ mäktäp-mädräsälärendä, yuğarı uqu yortlarında bulıp, mäğ’rifät êşeneñ Törkiyä cömhüriyätendäge quyılışı belän tanışa. Kitaplar, däresleklär tuplıy.

      Ul Törkiyädän qaytqan közdä (1914nçe yılda) Xösäyenovlar şähärneñ üzäk öleşendäge yaña mäktäp öçen zur kirpeç bina satıp alalar. Näq’ şuşı közdän soñ “Bağ’bostaniyä qızlar mäktäbe”neñ qazanu däwere başlana. Uqu programması kiñäytelä, östämä fännär uqıtu kertelä. Bağ’bostan xanım da şuşı mömkinlektän faydalanıp, ayırım fännärne uqıtu yäki tematik oçraşular uzdıru öçen mäktäbenä tatar zıyalılarınnan Riza xäzrät Fäxretdinov, Fatix Kärimi, Nurğali Nadiyev kebek  distälägän kürenekle şäxeslärne cälep itä. Şul räweşle bu mäktäpneñ abruyı tağın da kütärelä. Uqıtu-tärbiyä êşläre yañaça quyılğan mäktäpneñ danı yıraqlarğa tarala. Rusiyäneň törle poçmaqlarınnan tatar, başqort, qazaq, qırğız, üzbäk qızları uqırğa kilä. Xätta Qıtaydan da kilälär .

  1908-1918nçe yıllarda “Bağ’bostan mäktäbe”n meñnän artıq uquçı tämamlağan. Şulardan yöz qırıq tuğızı soñınnan möğallimlek hönären saylağan.

  1925nçe yılda mäktäp yabıla.Bağ’bostan Möêminova şunnan soñ balalar baqçasında häm başqa êşlärdä êşli.

  Bağ’bostan abıstay 1938nçe yılda repressiyälängän,1940nçı yılda aqlanğan, läkin Ufağa 1956nçı yılda ğına qaytqan. Anıñ azaqqı yılları awır uzğan: ul keşelärgä ker, idän yuıp kön kürgän, diyelä ğalimä Älfiyä Abdulxalikova xezmätendä.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

 

1)Xämidullin l.,”Uqı,yaz,bel,tırış sin…”.14.09.2016

“Söyembikä” jurnalı,N1.

syuyumbike.ru>istoriya

2)Abdulxalikova Ä.,”Açıla arxivlar,yazıla yazmışlar:Bağ’bostan abıstay keşelärgä ker,idän yuıp kön kürgän”,”Söyembikä”jurnalı,04.12.2017.

syuyumbike.ru>yanalyklar



Bäyläneşle xäbärlär