Foad Tuqtarov

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 26/19

Foad Tuqtarov

Ğayaz İsxaqineñ (İsxaqıynıñ) köräştäş dustı, säyäsätçe, cämäğät’ êşleklese, jurnalist, publiśist Foad Tuqtarov turında qısqaça yazma

   Bügenge säxifäbezne kürenekle tatar ädäbiyat ğalime, filologiya fännäre doktorı, professor Xatıyp Miñnegulov häm kürenekle ğalim-kitapçı, matbuğat belgeçe häm bibliograf İsmäğıyl’ Räminen xezmätlärenä nigezlänep äzerlädek.

  Säyäsätçe, cämäğat’ êşleklese, jurnalist, publisist Mäxmüt-Fuad Fässax ulı Tuqtarov êlekke Qazan gubernası Çistay öyäze Morasa awılında Fässax xaci ğailäsendä tuıp üsä. Çistay mädräsäsen häm Qazanda “Uçitel’skaya şkola”(uqıtuçılar) mäktäben tämamlıy. 1906-1907nçe yıllarda, ”Tañçılar” iseme belän bilgele törkemneñ ber äğ’zası bularaq,Qazanda Ğayaz İsxaqıy belän bergä “Tañ yoldızı”,”Tañ mäcmuğası”, ”Tawış” isemle gazetalarnı çığarışuda yaqınnan qatnaşa.Soñğa taba Peterburgta Dumadağı möselman deputatlarınıñ säyäsi gazetası “Duma”da möxärrirlek itä.

    Stolıpin reformaları çorında Foad Tuqtarov,säyäsi köräştän häm ictimağıy êşlärdän çitläşergä mäcbür bulıp,1912nçe elnı Qazan Däwlät universitetınıñ xoquq fakul’tetına uqırğa kerä. 1915nçe yılda uquın tämamlağaç, advokatlıq êşe belän şöğıl’länä. 1911-1919nçe yıllarda yañadan säyäsi-ictimağıy êşkä kire qaytıp,matbuğatta aktiv yazışa, Qazanda milli şuraçılar gazetası “Qorıltay”nıñ baş möxärrire bula. Annan êmigraŝiyägä kitä.

  İnqıylab çorında tatar milli azatlıq xäräkätäneñ liderlarınnan berse bulıp tanılğan häm 1917nçe yıl axırı 1918nçe yıl başında Ufada cıyılğan Millät Mäclese tarafınnan Versal’ solıx konferenŝiyäsendä iğ’lan  itelgänİdel-Ural ştatınıñ öç keşelek solıx häyäte äğ’zası itep saylanğan Foad Tuqtarov (başqa äğ’zaları –Ğayaz İsxaqıy,Sadri Maqsudi) 1919nçı yılnıñ axırlarında fikerdäşläre Ğayaz İsxaqıy,Ğomär Teregulovlar belän bergä Yıraq Könçığış illäre aşa Avropağa yünälälär häm şul kitüennän inde Watanına kire äylänep qaytmıy.

  Mäğ’lüm bulğança,Ğayaz İsxaqıy-tatar ädäbiyatınıñ, ictimağıy fikereneñ, milli-azatlıq xäräkäteneñ mäşhür wäkilläreneñ berse, inqıylabtan soñ möhäcir tatarlarnıñ yulbaşçısı. Şuña kürä anıñ uy-fikerläre, mönäsäbäte, bäyäse, iğ’tibarı üze zur närsä. Anıñ östäwenä Ğayaz İsxaqıy häm Foad Tuqtar ber-bersen bik yaxşı belgännär, yaqın duslar bulğannar.

  Ğayaz İsaqıy,Foad Tuqtar êşçänlegenä nisbätän tatar xalqınıñ tarixı, ictimağıy-säyäsi xäräkäte,azatlıq öçen köräşe xaqında küp törle mäğ’lümatlar birä,mäqalälär yaza. Ğayaz İsxaqıynıñ Foad Tuqtar xaqındağı mäqaläse,çığanaq bularaq, çit illärdä inde küptännän faydalanıla. ( Şul isäptän, bu mäqalä Törkiyädä kürenekle ğalim, tarixçı Nadir Däwlät tarafınnan da faydalanıla.)

  Äytkänebezçä, Ğayaz İsxaqıynıñ Foad Tuqtar xaqındağı mäqaläse “Yaña milli yul” jurnalınıñ 1939nçı yılğı fevral’ sanında basılğan. Ğayaz İsxaqıy üz yazmasınıñ ber öleşendä töp iğ’tibarın  Foat Tuqtarğa,anıñ tormışına, êşçänlegenä yünältä. Mäqalädä kürengänçä,”bu zat üzenä xas ücätlegen,aktivlığın,tırışlığın häm iñ möhime-millätpärwärlegen Könbatış Avropada häm Törkiyädä yäşäü  yıllarında da saqlap qala.Tatarlıqqa tuğrılıq Foad Tuqtarğa şaqtıy ğına qıyınlıqlar da kiterä.

Törkiyägä küçep kilgän millättäşläreneñ töp öleşe “min-Şimal’ törege”,”min-Qazan törege” dip yörgändä, bu zatnıñ “min-tatar, İdel buyı tatarı”dip äytüe üze ük küp närsä xaqında söyli”.Foad Tuqtarnı böek ädip çın mäğ’näsendä üzeneñ köräştäş dustı dip sanıy.

  Matdi qıyınlıqlar,törle säbäplär arqasında Foad Tuqtar, Avropada biş yıllap yäşägäç, 1925nçe yılda Törkiyägä küçep kitä.Biregä anı ilneñ mäğarif wäkilläre häm millättäşläre dä çaqırğan bula. Foad Tuqtar,beraz İstanbulda yäşägäç, Änkarağa kilep, ”Xökümät kötepxanäse”ndä mödir sıyfatında êşli başlıy. Wazifasın küñel birep başqara. Anıñ êş urını millättäşläreneñ üzenä kürä ber cıyılu märkäze räweşen ala.

   1938nçe yılnıñ 12nçe oktyabrendä Ğayaz İsxaqıyğa yazğan ber xatında Foad Tuqtar kiläçäkkä ömeten belderä.”Qırıq yıllıq milli möcädälä” isemle istäleklär kitabı yazaçağın,dustınıñ 1922nçe yılda icat itelep, 1938nçe yılda Berlinda basılğan “Öygä taba” äsären törekçägä tärcemä itärgä niyäte barlığın iskärtä. Ämma, 58nçe yäşendä, yäğ’ni  1938nçe yılnıñ 19nçı dekabrendä Änkara qalasında ul kinät wafat bula.

    Böyek ädip Ğayaz İsxaqıy öçen bu zur yuğaltu häm olı qayğı bula. Ämma Ğayaz İsxaqıy şuşındıy awır waqıtta da, üzendä köç tabıp, Foad Tuqtar xaqında ğayät’  tirän êçtälekle mäqalälär yazıp bastıra, anıñ tormış yulın, şäxsi sıyfatların, qılğan ğamällären, tarixi rol’lären  çordaşlarına, kiläse buınnarğa citkerep qaldıra. Bu - çın duslıqnıñ, insanlıqnıñ, äxlaqlılıqnıñ kürkäm ürnäge.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1)Miñnegulov X.,”Ğayaz İsxaqıynıñ möxäcirlektäge icatı”.-Qazan:Tatar.kit.näşr.,2004.-367b.

2)Rämi İ.G.,Dautov R.N.,’’Ädäbi süzlek”,-Qazan:Tatar.kit.näşr.,2001.-399b.

3)Rämiyev Z.,”Tatar ädipläre,mäğ’rifätçeläre”.(20nçe yöz başı).Bibliografik süzlek.-Qazan.2005.-276b.

 

 
 
 
 
 


Bäyläneşle xäbärlär