Sośial’ media: faydası, zararı

Könüzäk mäs'älälär 34

Sośial’ media: faydası, zararı

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL

Hӓrkem tormışına sośial’ media bar bügenge köndӓ. Bu mediağa ni qadӓr waqıt ayıruıbız küp bӓxӓslӓşelӓ. Qayberlӓre êçenӓ kerep kitep, şunda ğına yӓşi diyӓrseñ. Anda hӓrkem bӓxetle hӓm irekle.

Sośial’ media nӓrsӓ soñ ul? İñ êlek faydalarına tuqtalıyq. Ul üz fikerlӓren ӓytergӓ, üzgӓ fiker kürergӓ hӓm başqa cӓmğiyӓt’ keşelӓreneñ nӓrsӓ uylawın belergӓ telӓwçelӓrgӓ yaxşı mömkinleklӓr tӓêmin itӓ. Real’ tormışta ireşep bulmağan keşelӓrgӓ fikerebezne citkerü mömkin. Moña östӓp, töşençӓlӓrne urtaqlaşu öçen aqça sarıf itӓrgӓ kirӓkmi. Êlektӓn ber gazet çığaru, radio, televideniye kanalı qoru öçen matdi mömkinlek kirӓk ide. Sośial’ media yӓrdӓmendӓ bu cik ciñel xӓzerge waqıtta.

Lӓkin bu fikerlӓrne kontrol’sez rӓweştӓ, kirtӓsez urtaqlaşıp bula. Fikerlӓrneñ irekle ӓylӓneşe iñ küp yabıq cӓmğiyӓt’lӓrgӓ, rejimnarğa yanıy.

Distӓlӓrçӓ yıllar buyı dönyağa yabıq rӓweştӓ yӓşӓgӓn ğarӓp rejimnarınıñ Ğarӓp yazı belӓn üzgӓrӓ başlawlarınıñ iñ töp sӓbӓplӓrennӓn berse dӓ sośial’ media bularaq kürelӓ. Çönki kontrol’ itep bulmağan sośial’ media çaraları belӓn keşelӓr tağın da ciñel oyışıp, reakśiya kürsӓtӓ aldı.

Sośial’ media ikençe yaqtan hӓrtörle yalğan hӓm yala yağular bulğan cir ul. Anda nӓrsӓneñ döres, nӓrsӓneñ yalğış buluın añlaw mömkin tügel.

Sośial’ mediada fikerlӓr genӓ tügel, ӓ hӓrtörle ӓxlaqsızlıq, qağidӓsezlek, cinayӓt’çelek dӓ kontrol’sez rӓweştӓ cӓyelӓ. Hӓrtörle höcümne kürep bula. Facebooknı qorğan Mark Śukerbergnıñ xêkerlardan saqlanu öçen noutbukında kamera hӓm mikrofonın bӓylӓp quyuı iğtibarnı cӓlep itte.

Sośial’ media aradaşçılığı belӓn keşelӓr manipulyaśiyağa ciñel rӓweştӓ duçar qala ala. Monnan keşelӓrne üz maqsatları öçen qullanırğa teşӓwçe küzlӓw oyışmaları faydalana.

İstanbuldağı Taksim mӓydanında kiselgӓn berniçӓ ağaç arqasında Törkiyӓdӓ keşelӓrneñ niçek itep manipulyaśiyalӓnӓ alınuın bergӓ kürdek. Qayber illӓrdӓge sarı, sarğılt qızıl inqilap, Xӓtfӓ inqilap kebek xӓrӓkӓtlӓrneñ Açıq cӓmğiyӓt’ institutı kebek xalıqara oyışmalarğa bӓyle buluın belӓbez.

Sośial’ medianıñ tiskӓre yaqları turında süz alıp barğanda hiçşiksez trollӓrne dӓ onıtırğa yaramıy. Bilgele kön tӓrtiben barlıqqa kiterü yӓisӓ bilgele isemnӓr hӓm oyışmalarnı çitlӓşterü öçen barlıqqa kiterelgӓn yalğan xisaplar belӓn propaganda da alıp barıla.

Trollӓrneñ dӓ tӓêsire belӓn sośial’ mediada qaywaqıt çınbarlıq onıtıla, yalğan dönya urnaşa. Höcümçelӓr hӓm ğayeplӓwçelӓr öçen höcüm çarasına ӓylӓnӓ.

Sośial’ media belӓn êş itkӓndӓ şunısın onıtabız: sośial’ media şirkӓtlӓre keşelӓr turında küp mӓğlümat cıya. Şӓxsi mӓğlümatlardan tış keşelӓr yazğan süzlӓr, oşatqan keşelӓr hӓm urınnardan çığıp, keşelӓrneñ ışanuları, sӓyӓsi analizları h.b. mӓğlümatlar cıyıla. Sośial’ media şirkӓtlӓreneñ keşelӓrne yaqın duslarınnan da yaxşıraq analizlawı ӓytelӓ. Bu şirkӓtlӓr bar dönyanı küzӓtep analizlıy, nӓq Djordj Oruêllnıñ “1984” isemle romanındağı teleêkran kebek. Bu wazğiyӓt’ şirkӓtlӓr, bu şirkӓtlӓrgӓ yaqın bulğan küzlӓw oyışmalarına, dӓwlӓtlӓrgӓ zur köç birӓ. Bu xezmӓt yuqqa ğına tülӓwsez tügel. Hӓr waqiğada mӓcbür bulğan kebek reakśiya kürsӓtüebez, añlatmalar yazubız belӓn qaysı ildӓ, nindi waqiğa qarşında toruıbıznı üz qullarıbız belӓn bu şirkӓtlӓrgӓ citkerӓbez. Sośial’ mediadağı süzlӓr, layklar hӓm urtaqlaşularnı hӓr kön diyӓrlek ütkӓrelüçe ictimaği tikşerenülӓr belӓn çağıştırıp bula. Şirkӓtlӓr bu mӓğlümatlarnı ozaq waqıt analizlıy. Keşelӓr, oyışmalar hӓm cӓmğiyӓt’lӓr üz analizları turında bernӓrsӓ dӓ belmi. Analizlar ber ülçӓmle genӓ dӓ tügel. İllӓr bu wazğiyӓt’kӓ üz kilӓçӓklӓre öçen ӓhӓmiyӓt birergӓ tiyeş.

Minem yӓş’tӓgelӓr sośial’ mediağa küp waqıt ayırmıy inde. Lӓkin yӓş’lӓr sosial’ media êçendӓ tuıp, üsӓ başladı. Könnӓn-kön azayuçı ğailӓ mönӓsӓbӓtlӓre arqasında balalar kontrol’sez üskӓn, belem alu hӓm real’ tormış mӓgnӓsen yuğaltqan şartlarda sosial’ media könnӓn-kön balalarıbız üskӓn moxitka ӓylӓnӓ. Küp keşe öçen qağidӓ, nigez, yaxşı möğamӓlӓ bulmağan, lӓkin yalğan küp kürelgӓn şartlar balalarıbıznı qaya iltӓr? Bu şartlar nindi dönya tudırır?

Min bötenlӓy ük ömetsez tügel. Ӓytkӓnemçӓ barlıq tiskӓreleklӓrgӓ qaramastan sosial’ media yaxşı mömkinleklӓr dӓ tudıra. Nindi şartlar bulğanın belep, yaxşı qullanu bik mömkin. Balalarıbız cӓhatennӓn isӓ wazifabız - alarnı sośiallӓşterü êşen sośial’ mediağa tapşırmaw, üz waqıtı citkӓç anda kerep kitüen tӓêmin itü.

Qısqası globallӓşü barışları kebek ük sośial’ media da üz ağışında bara. Bezneñ isӓ qarşı çığu yӓisӓ tarafdar buludan tış bu ağımnıñ üzebez, ğailӓbez, ilebez hӓm keşelek öçen faydaların arttıru, zararların azaytuıbız zarur.

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı



Bäyläneşle xäbärlär