"S-400"lärme? AQŞnıñ küçär awışuımı?

Könüzäk mäs'älälär 24

"S-400"lärme? AQŞnıñ küçär awışuımı?

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL

Tarixnıñ bilgele ber çorları – tärtip saluçı waqıtlar. Şuşı däwerlärdä qorılğan tärtiplär yaña bilgesezlek yäki butalçılıqlar moxitına qadär däwam itä. Awrupadağı 30 yıl suğışların betergän Vestfaliya tärtibe, 2nçe Bötendönya suğışınnan soñğı Yalta konferenśiyası belän tözelgän salqın suğış tärtibe –iñ êlek  iskä töşkän global’ tärtiplär. Yalta konferenśiyasında Angiya baş ministrı Winston Çerçil, Amerikan İlbaşı Franklin Roosevelt häm Sovetlar Berlege Däwlät başlığı Yosef Stalin, 1945nçe yılda Qırımnıñ keçkenä qasabası Yaltada oçraşıp, bügen äle haman urınına yañası urnaştırıla alınmağan salqın suğış tärtibeneñ nigezlären sala.

Yaña global’ tärtip êzlänüläre

 “Global’ tärtip” dip äytkän çaqta biredäge tärtipneñ ğadälätkä, keşelekneñ urtaq mänfäğätenä tayanuı kiräkmi. Global’ ğadälät tärtibe ayırım ber tema, ayırım êzlänü häm ixtıyac. Global’ tärtip dip äytelgän çaqta süz aktyorlar bilgele bulğan, taraflar mäcbüri yäki üzixtıyarıy däräcädä barış sisteması östendä kileşkän mexanizm turında bara.

Keşelek dönyası 21nçe ğasırğa salqın suğış tärtibe tögällängän, ämma yaña tärtip tä älegä tözelmägän bilgesezlek belän kerde. NATO häm Varşava paktları belän Könbatış häm Könçığış blokı arasındağı şuşı salqın suğış tärtibe Sovetlar Berlegeneñ tarqaluı belän tämamlandı.

Xäzerge waqıtta salqın suğışnıñ ike qotıplı dönyasınıñ ğomum mäğ’näse belän dürt töp küçärdä barlığın däwam itterä, dip äytä alabız.

AQŞ küçäre: Amerika Quşma Ştatları, üzen üzäkkä quyıp, amerikan imperatorlığın däwam itterergä tırışa. Monı yasağan çaqta monnan aldağı yıllardağı kebek yomşaq köç yäki global’ qimmätlär, amerikan töşe kebek keşelärneñ tağın da kübräk simpatiyasın qazana alaçaq säyäsätlärne ber yaqqa qaldırıp, turıdan-turı mänfäğät’ üzäkle qırıs köç säyäsäten alıp bara.

Amerika Quşma Ştatlarınıñ monnan arı uñay, pozitiv, citeşterüçän kön tärtibe belän qabat global’ köndäşlektä alğa çığuı kötelmi. Şuña kürä dä Amerika Quşma Ştatları kübräk başqa illärneñ global’ köndäşlektä alğa çığuın totqarlawçı säyäsät alıp bara.

Rusiyä küçäre: Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ Rusiyä yañadan üzen cayğa salırğa tırışa. Rusiyä global’ külämdä berqayçan da üzenä cälep itüçe üzäk bulmağanı öçen cayğa salınu êşçänlege kübräk xärbi ölkädä häm başqa kisken köç säyäsätläre nigezendä alıp barıla.

Qıtay küçäre: Qıtay iq’tisadi köç bularaq bik täêsirle räweştä tua, ämma älegä säyäsi, xärbi köç bularaq tormıy. AQŞ belän bergä başqa aktyorlar açıq räweştä xärbi häm säyäsi köç bularaq barlıqların täq’dim itkän bulsa, Qıtay älegä barı tik iq’tisadi häm texnologik köç bularaq üzen kürsätüen saylıy.

Ğadälät üzäkle yaña küçär ixtıyacı

Dürtençe küçär isä – global’ ğadälät küçäre. Mondıy küçär, qızğanıç, älegä yuq. Mänfäğät’ üzäkle yuğarı telgä alınğan aktyorlardan tış global’ däräcädä ğadälät ixtıyacı häm êzlänüe bar. 20nçe ğasırda päydä bulğan Awrupa Berlegeneñ global’ däräcädä aktyor bulmawı mäğ’lüm.

Awrupa Berlege 21nçe yözdä barlığın däwam itteräçäkme, yuqmı ikänlege dä bilgesez. Şulay da Awrupa Berlegeneñ qimmät küçärle qayber tırışuların global’ ğadälät küçärle tärtip êzlänüe êçendä bäyälärgä bula.

Törkiyäneñ regional’ säyäsätläre häm “dönya biştän zurraq” räweşendäge global’ ğadälät çaqıruları da global’ ğadälät küçärle êzlänülärneñ başında tora. Şulay da dönyaküläm ğadälät küçärle tärtip êzlänüendä bulğan illärneñ citärle külämdä  bar buluın häm tawışların yañğıratuın äytep bulmıy. Keşelek öçen qimmät küçärle tınıçlıq häm ğadälät tärtiben täêmin itäçäk mondıy küçärneñ aktyorları bar buluların xis itterüe öçen xezmättäşlek räweşendä tağın da aktiv säyäsät alıp barırğa tiyeş.

Törkiyä häm Amerika Quşma Ştatları arasındağı “S 400”lär arqasında barlıqqa kilgän krizisnı analizlarğa kiläse tapşıruıbızda däwam itärbez. Xäzergä barı tik mäs’äläneñ “S 400”lär bulmawın, problemanıñ Könbatış häm könbatışçı yazuçılarnıñ qatği räweştä basım yasağannarınıñ tiskärenä Törkiyädän kübräk ğomumän Könbatışnıñ, ayırım alğanda Amerika Quşma Ştatlarınıñ üzgärgän global’ östenleklärenä bäyle buluın äytep uzıyq.

Amerika Quşma Ştatlarınıñ salqın suğış däwerennän tulısınça üzgärgän häm başqa illärne hiç xisapqa almağan östenlekläre üzgärmi torıp, “S 400” yäki oxşaş krizislarnıñ härwaqıt bula alaçağın äytergä bula.

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı



Bäyläneşle xäbärlär