Ruanda genośidı (Руанда геноциды)

Könüzäk mäs'älälär 15

1180803
Ruanda genośidı (Руанда геноциды)

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ 1948nçe yılğı Genośid cinayäten totqarlaw häm xökemgä tartu kileşüenä kürä, milli, êtnik, rasaçı yäki dini ber törkemne öleşçä yäki tulısınça beterü maqsatınnan çığıp yasalğan ğamällärdän teläsä qaysısı – genośid cinayäten täşkil itä. Bu ğamällär şuşı räweşle sanap uzıla: törkemgä äğ’za buluçılarnıñ üterelüe, törkem äğ’zalärenä citdi räweştä fizik yäki psixik yaqtan zarar birelüe, törkemneñ tulısınça yäisä öleşçä yuqqa çığarıluın xisaplap, yäşäw şartlarınıñ maxsus räweştä üzgärtelüe, törkem êçendä bala tabularnı totqarlaw maqsatınnan çığıp çaralar kürü, törkemgä äğ’za balalarnıñ mäcbüri räweştä başqa törkemgä küçerelüe.

Nigezdä 1944nçe yılda Pol’şalı ber yähüd Raphael Lemkin naśist Germaniyanıñ yähüdlärgä qarşı sistemalı yuqqa çığaru planın bilgeläwgä qadär literaturada genośid digän añ-fiker yuq ide. Lemkin ıruğ, rasa mäğ’näsendä grekça “geno” süzen üterü mäğ’näsendäge latinça “cide” (side) süze belän berläşterep, “genocide” (genośid) añ-fikeren berençe tapqır qullana.

Şuşı añ-fiker nigezdä qayber könbatış däwlätläre yasağan keşeleksez ğamällär öçen uylap çığarılğan buluına qaramastan bu däwlätlär tarafınnan kübräk könbatışta bulmağan däwlätlär öçen qullanıla.

Süzne bu atnada Franśiyada ber komissiya oyıştıru kereşüe belän bäyle bularaq Ruanda genośidına tuqtalıp uzasım kilä. Ruanda genośidı Bosniyadan êlek härxaldä keşelek tarixında oçratılğan iñ soñğı genośid.

 

Tarixi beleşmä: Bel’giyädän dä şuşındıy uq klassika: bülgälä häm idarä it

Ruandanıñ tarixı nigezdä koloniyäläşterelgän başqa şaqtıy däwlät tarixınnan ayırmalı tügel. İñ êlek Germaniya koloniyäläşterä. Almannar 1nçe Bötendönya suğışında ciñelgännän soñ Ruandanı Bel’giya yawlap ala.

Ruandanıñ koloniyäläşterelü ısulı da başqalarınnan ayırmalı tügel. Bel’giyanıñ Ruandada yasağanı – Angliyanıñ “bülgälä häm idarä it” säyäsäteneñ başqa ber variantı. Bel’giya da imperialist başqa şaqtıy il misalında kürengäne kebek imperialistik tärtipläre öçen azçılıqlarnı yaqlaw säyäsäten alıp bara. Şuşı maqsattan çığıp Germaniyanıñ başlatqan küpçelek bulğan hutularğa qarşı tutsilärgä tayanu strategiyasın häm tutsilarneñ baş söyägenä qarap tağın da östen buluı tezisın däwam itterä. Bu räweşle moñarçı ğasırlar buyı tınıçlıq êçendä, bergä yänäşä yäşägän tutsi häm hutu qabiläläre arasında kiyerenkelek barlıqqa kiterä.

Bel’giyanıñ şuşı “bülgälä häm idarä it” säyäsäteneñ näticäsendä il bäysezlegenä qadär azçılıqtağı tutsilär tarafınnan awırlıq häm basım astında idarä itelä. Ruanda 1961nçe yılda bäysezlegen alğan çaqta isä citäkçelek hutularğa küçä. 1950nçe yıllardan soñ Bel’giya hutularnı yaqlıy başlıy. Bu yulı ozaq yıllarnıñ bastırıluı belän, izelüe belän xäräkät itüçe hutular üzlärenä yasağannarnı tutsilärgä yasıylar.

 

1994: 1 million küpläp üterü...

Azçılıqtağı tutsilär häm küpçelek bulğan hutular arasındağı kiyerenkelek häm bäreleşlär 1994nçe yılğa qadär däwam itä. 1994nçe yılda hutu bulğan Däwlät başlığı Habyarimana tutsilär belän tınıçlıq östälenä utıra. Kileşügä ireşelä. Kileşügä kürä, tutsilär dä il citäkçelegendä qatnaşaçaq häm üz süzen ütkärä alaçaq. Fäqät Habyarimana, oçqıçı bärep töşerelep, üterelä.

Däwlät başlığınıñ üterelüennän tutsilärne cawaplı totqan  hutular qurqınıç küpläp üterügä totına. Yöz köndä yaqınça ber million tutsine häm urtaçıl qaraşlı hutularnı küpläp üterä. Bu – ber köndä yaqınça 10 meñ keşeneñ küpläp üterelüe dimäk. Däwlät wazıyfalıları da yaqlağan küpläp üterüdä atu qoralları bulmağanı öçen radikal hutular qılıçlar belän yözmeñnärçä keşene üterä, yandıra, xatın-qızlarnı köçli. Bel’giyanıñ bülgäläw öçen tutsi häm hutu bularaq birgän tanıqlıqları – tutsilärneñ tağın da ciñel bilgelänep üterelüeneñ qoralı bula.

Genośid yöz könnän soñ tutsilärdän torğan “Ruanda watanpärvärlär frontı”nıñ başqalağa kerüe belän betä.

 

Gäyepsezlärne saqlar urınğa xärbilären kire çikkän BMO

Genośid başlanğan çaqta ildä 2500 BMO tınıçlıq köçe ğaskäriye bula. Tutsilärneñ genośidtan saqlanu öçen berdänber sıyınu urını Berläşkän Millätlär Oyışması Tınıçlıq köçe bula ala ide. Fäqät BMO Tınıçlıq köçeneñ reakśiyası 1995nçe yıldağı Bosniyädägesennän, Srebreniśadağısınnan ayırmalı bulmıy. BMO İminlek şurası qabul itkän qarar belän 2500 bulğan xärbilär sanı 250gä kimetelä. Srebreniśada da şähärne saqlaw belän wazıyfalı bulğan BMO Tınıçlıq köçeneñ Niderlandlı komandirı Thom Karremansnıñ üzenä sıyınğan 25 meñ keşene häm şähärne serblarğa tapşıruı kebek.

 

Franśiyanıñ role…

Ruanda Däwlät başlığı bulğan Kagame Franśiyanı häm Bel’giyanı genośidnıñ turıdan-turı säyäsi äzerläwçeläre bularaq gäyepli. Genośidtan zıyan kürüçelär Franśiyada häm Bel’giyädä şuşı il räsmilärenä qarşı mäxkämä êşlären aça.

Ruandadağı katolik çirkäwe çirkäwneñ genośidta uynağan role arqasında ruandalılardan ğafu ütenä.

Ruanda milli genośid belän köräş komissiyası 2016nçı yılda "genośid cinayäteneñ başqaruçıları häm êşberlekçeläre” buluı säbäbe belän Ğomum ştab başlığı Jacques Lanxade belän bergä yuğarı ranglı 22 franśuz ofiśerınıñ isemen açıqlıy. Franśuz ofiśerları genośidnı yasawçılarnı öyrätüdä häm alarnı qoral belän täêmin itüdä gäyeplänä.

Franśiya 1994nçe yılnıñ 23nçe iyün’ könne ilneñ kön’yaq-könbatışında sıyınuçılar öçen imin töbäk buldıru maqsatınnan çığıp operaśiya başlata. Fäqät Franśiya genośidnı totqarlaw urınına genośidçılarğa qoral häm xärbi kiräk-yaraqlar yärdämen täêmin itep, “Ruanda watanpärvärlär frontı”nıñ alğa taba baruın çikli. Franśuz jurnalistı Sent-Êkzyuperi hutularnı qorallandıru boyırığınıñ ul çaqtağı İlbaşı Fransua Mitterannıñ ğomum särkätibe Yuber Vedrinnıñ yazma boyırığı belän birelüen alğa sörä.

Franśiyanıñ êlekke Däwlät başlığı Fransua Mitterran “Le Figaro” gazetına 1998nçe yılda birgän äñgämäsendä äytkän süzläre bik qurqınıç ide: "Ul illärdä genośid yäşänüe ul qadär dä möhim äyber tügel".

Tığız xalıqara reakśiyälär häm keşe xoquqları tänqitläwläre arqasında 25 yıldan soñ nihayät Makron 2019nçı yılnıñ aprel’ ayında genośid belän qağılışlı komissiya tözü qararın qabul itä. Mäs’älä belän bäyle tarafsız küzätüçelär wäqalätle belgeçlärneñ tügel, Franśiya tarafınnan yaraşlı dip qabul itelgän keşelärneñ tözelgän komissiyağa alınuın tänqitli (tänqıyt’li).

Bel’giya häm Franśiya gäyeplängän Ruanda genośidı äle 25 yıl êlek bulğan närsä. Brenton Tarrrantnıñ comğa namazında 50 möselmannı üterüe isä äle uzğan ayda buldı. Küp çaqta imperializmnıñ tarixta qaluın, tarrantizm dip yörtelgän aq rasaçılıq terrorçılığınıñ, naśizmnıñ ber töreneñ monnan arı bulmawın uylıybız. Şuşı räweşle uylaw, bälki dä, keşe buluıbıznıñ zarurlığı. Mondıy växşilekneñ tarixta qaluın ömet itäbez häm telibez, älbättä. Ämma bez ni çaqlı ğına onıtsaq ta, imperialist niyätlär, ülemçel ideologiyalarnıñ maqsatları ör-yaña bulıp tora. Här oçraqta bezgä monı iskä töşerälär. Bügen kiçägesenä qarağanda tağın da kübräk qan qoya alaçaq texnik cihazlarğa iyä alar. Häm bez keşelek ğailäse bularaq växşät Könbatış çığanaqlı bulğan çaqta kiçägegä qarağanda tağın da äz urtaq qarşı torışqa, tağın da äzräk kürü häm reakśiya kürsätü awışlığına iyä bez.

 

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı



Bäyläneşle xäbärlär