Tatar säyäxätnamälärendä Törkiyä häm Tatarstan

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 23

Tatar säyäxätnamälärendä Törkiyä häm Tatarstan

Tatar säyäxätnamälärendä häm matur ädäbiyatta, teatr sänğätendä, sport dönyasında Törkiyä häm Tatarstan

    Tatar xalqı tamırları yıraq ğasırlarğa barıp totaşa torğan bay matdi häm ruxi mädäniyätkä iyä. Bezneñ xalıq üzeneñ küp ğasırlı ädäbiyäte, sänğate häm mädäniyäteneñ başqa tarmaqları, tarixı belän xaqlı räweştä ğorurlana ala. Tatar xalqı tarixı azatlıq, bäxet öçen häm ilneñ çäçäk atuı öçen ayawsız köräşkän häm yaqtı isem qaldırğan batır şäxeslärgä bay.

    Tatar xalqınıñ meñ yıldan artıq tarixı bulğan ädäbiyatı da bar. Tatar keşese cir şarınıñ teläsä qaysı noqtasında yäşäsä dä, añardan ilham alğan. Qulınnan, sälätennän kilgän qadär anı üsterergä omtılğan. Küp yıllar däwamında millättäşlärebezneñ ber öleşe çit illärgä säyäxät itkän. Näticädä, üz mädäniyatı, ädäbiyatı, tarixı bulğan.

    19nçı ğasırnıñ soñğı çiregendä Rusiyädän Törkiyägä küçep kitep, anda belem alıp, xezmät itkän tatarlarnı beläbez. Mäsälän, alda yazıp ütkänçä, M. Aq’yegetzadä, Y. Aqçura, Ğ. İsxaqıy, F. Kärimi häm başqalar. Y.Aqçura êşçänlegeneñ ictimağıy-säyäsi fikerlärenä küz salsaq, F.Kärimi belän urtaq üzençälekläre barlığı küzgä taşlana. Bu urtaqlıq bigräk tä liberal’ fiker tarafdarı buluda kürenä. F.Kärimineñ Törkiyägä yänädän barıp, berqadär waqıt yäşäwenä qadär älege däwlätne aldınğı rätlärdä, Awrupa sıyfatında kürergä teläwe, şul prinŝip belän yäşäwe tabiğıy. Çönki uqığan yıllarında Kärimineñ tormış täcribäse, säyäsi fiker-qaraşları üzençäleklären dä istä totarğa kiräk.

    “Awrupa säyäxätnamäse”neñ  “İstanbulda unöç kön” digän bülegen F.Kärimi tulısı belän şuşı şähärne törle yaqlap taswirlawga bağışlıy. Şulay uq F.Kärimi töreklärneñ çäy êçü yolalarına iğ’tibar itä. Töreklärneñ comğa häm bäyräm könnärendä açıq hawaga çığıp, ayaqların bökläp säğat’lär buyına çäy êçülärenä awropalılarnıñ kölep qarawların äytä.

  “Awrupa säyäxätnamäse”ndä avtor töreklärneñ rizıqların bik maqtıy, tuqlıqlı, tämle, faydalı häm oçsız  buluı belän ayırılıp toruın äytä.

   Säyäxätname - yul’yazma, yulda, säyäxättä kürgännärne yazu. Böyek tatar ğalime, mäğ’rifätçe Ş.Märcäni 1880nçe yılda Qazan gubernatorınnan röxsät alıp, xac säfärenä çığa. Bu säfäre xaqında ike cıyıntıq yazıp qaldıra. ”Rixläti äzlil-änam iläl-bäytil-Xäram” dip atalğanı Mäkkä häm Mädinä şähärläre turında. Cıyıntıqlarnıñ ikençesen R.Fäxretdin saylap alıp, ”Rixlätäl Märcäni” iseme astında 1898nçe yılda bastıra. Bezne qızıqsındırğanı - näq’ menä şuşı ikençe cıyıntıq. Bu äsärdä Ş.Märcäni xac säfäre waqıtında İstanbulda 12 kön torıp, anda kürgännäre häm êşlägännäre turında yaza.

    Matur ädäbiyatta İstanbul obrazı belän Mäxmüt Ğaläwneñ “Möhacirlär” romanında häm Ğayaz İsxaqıynıñ “Öygä taba” povestında oçraşabız. ”Möhacirlär” äsärendä M.Ğaläwneñ İstanbul şähärenä qarata mönäsäbäte qarşılıqlı buluı açıq kürenä.

    Tatarlarnıñ töreklär belän tığız bäyläneştä toruı teatr sänğatendä dä kürenä. Tatarstanda teldän-telgä yörgän, säxnäläşterelgän Särwär häm İsmäğıyl’neñ böyek ğıyşıqları, Törkiyä Däwläte säxnäsendä törek tamaşaçılarınıñ küz yäşlären tükterde.

Tatar yazuçısı Kärim Tinçurin tarafınnan yazılğan, ölkäbezdä säxnäläşterelgän “Süngän yoldızlar” äsären törekçägä Al’bina Ğarifullina tärcemä itte. Törkiyä Däwlät Teatrınıñ Mödire Lemi Bilginneñ çaqıruı belän äsärneñ rejissyorı bulğan Raşid Zahidullin teatr-törkeme Törkiyädä 2011nçe yılda berençe tapqır “Süngän yoldızlar” äsären säxnäläşterde. Törkiyä tamaşaçıları bu oçraşudan çiksez söyeneç häm şatlıq alğanlıqların bilgeläp ütte Lemi Bilgin. Törkiyädä 9 tapqır qunaq bulıp, törle uyınnarnı säxnäläştergän rejissyor Zahidullin êlekke yıllarda da Nasretdin Xuca häm Nazım Xikmät kebek säxnäläşterelgän äsärläre belän törek ädäbiyatın bik yaratqanlığın telgä kiterde.

   “Tatarstan Däwlät Qurçaq teatrı da 2010nçı yılda törle-törle festival’lärgä qatnaşır öçen Törkiyädä bulıp kitte. İskeşähär şähär idaräse tarafınnan oyıştırılğan 5nçe Xalıqara İskeşähär balalar häm yäş’üsmerlär teatr festevalendä tanılğan tatar şağıyre Ğ.Tuqaynıñ 1908nçe yılda yazılğan “Su anası” äkiyäte Zinnur Xösniyarov tarafınnan säxnäläşterelde. ”Su anası” äkiyäte İskeşähärlelärneñ küñellären yawlap aldı,”- dip yaza Roza Qorban üzeneñ yazmasında.

  Sport dönyasında da törek häm tatar xalqınıñ urtaq qıymmätlärennän bulğan Tatarstan Cömhüriyäteneñ Rubin-Qazan futbol törkemendä uynağan Törkiyäneñ êlekke milli futbolçısı Gökdäniz Qaradäniz turında yazmıyça mömkin tügel. Törkiyä Cömhüriyäteneñ Qazandağı êlekke baş konsulı Turxan Dilmaç: ”Qazan-Rubin törkeme uyınnarın küp yıllardan birle küzätep baram. Üzem Trabzonsport taraflısımın. Gökdeniz Qaradenizneñ Trabzonsporttan kilgän könnän birle, Rubin törkeme uyınnarın zur dulqınlanu xisläre aşa küzätäm. Gökdeniz Qaradeniz belän ğorurlanabız!”- dip belderde üzeneñ çığışında T.Dilmaç. 

Yazmabıznı yomğaqlap şunı äytergä kiräk: tatarlarnıñ dönyağa qaraşı, alarnıñ milli-mädäni, ictimağıy-säyäsi yäşäyeşe, törek-tatar duslığı häm qärdäşleğe  xaqında kiläçäktä dä äle matbuğatta yaqtırtılası mäs’älälär bixisap.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1)haberrus.com>sport>2014/10/29>rus

2)www.haber7.com.  AA xäbäre.07.04.2011

3)https://groups.google.com>forum  04.06.2010

4)Alsu Xisametdinova xezmäte.(Fänni citäkçese:filologiya fännäre kandidatı,doŝent Yarullina R.Ä.).Tatar prozasında İstanbul obrazı.Qazan-2008.

5)Muxametdinov R.F.İdeyno-politiçeskiye teçeniya v postsovetskom Tatarstane(1991-2006)(Sopostavleniye s opıtom Turŝii).-Qazan.İzdatel’stvo”Tamğa”,2006.

 

 
 
 


Bäyläneşle xäbärlär