AQŞ nişli?

Global' perspektiva 34

1035577
AQŞ nişli?

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

Soñğı waqıtta terrorçılıqqa yӓrdӓm kürsӓtüe nigeznamӓse belӓn qulğa alınğan ruxani Brunson arqasında üskӓn Törkiyӓ hӓm AQŞ arasındağı krizisnı söylӓşӓbez. Bu krizis küpçelek Törkiyӓ-AQŞ mönӓsӓbӓtlӓrenӓ tayanıp, bӓyӓlӓnӓ. Bӓxӓslӓr küp waqıt bu perspektivadan alıp barıla.

Lӓkin monıñ öçen xaqlı sӓbӓplӓr bar. AQŞ tarafınnan krizisnı bu dӓrӓcӓgӓ citüe Rusiyӓdӓn S-400 raketalarınıñ satıp alınuı, AQŞnıñ Yerusalimne İzrail başqalası itü qararına qarşı Törkiyӓneñ bar dönya isemennӓn qarşı çığuı hӓm soñğı itep ruxani Brunson waqiğasına bӓylӓnsӓ dӓ, Törkiyӓ tarafınnan mӓs’ӓlӓ alay kürenmi. Törkiyӓ cӓhatennӓn bu mӓs’ӓlӓ AQŞnıñ Törkiyӓ terror oyışması itep kürgӓn PKK/YPG aşa terror dӓwlӓten barlıqqa kiterü tırışlığı, FETÖ atamanının AQŞta lyuks yortta yӓşӓwe, Törkiyӓ tapşırğan barlıq dokumentlarğa qaramastan aña qarata bernӓrsӓneñ başqarılmawı.

Bügenge köndӓ AQŞ barı tik Törkiyӓ belӓn genӓ krizis kiçermi. Tağın da zur krizislar Qıtay, Rusiyӓ Federaśiyase, Awrupa Berlege, ayıruça Germaniya belӓn dӓ küzӓtelӓ. Xӓtta Meksika hӓm Kanada belӓn dӓ krizislar kiçerӓ. Tön’yaq Koreya hӓm İran belӓn barlıqqa kilüçe xronik krizislarnı belmӓwçe yuqtır.

Şunıñ öçen Törkiyӓ-AQŞ arasındağı krizisnı barı tik ike il arasındağı mönӓsӓbӓtlӓr cӓhatennӓn bӓyӓlӓw döres tügel.

Bu krizislarnı Tramp citӓkçelegenӓ dӓ bӓylӓp qaldıru döres tügel. Hiçşiksez, Tramp citӓkçelegenӓ bӓyle bulğan ülçӓmnӓre dӓ yuq tügel. Şunıñ belӓn bergӓ AQŞ citӓkçelege bar dönya belӓn kiçergӓn krizislarnıñ sӓbӓben tağın da tirӓndӓ êzlӓrgӓ kirӓk. Töp sӓbӓplӓrne sanap uziq.

Berençese - AQŞnıñ globallӓşüdӓn citӓrle dӓrӓcӓdӓ qazanış tӓêmin itmӓwe. Dönyakülӓm yarışta AQŞ hӓm şirkӓtlӓre artta qala. Monda iñ küp AQŞ hӓm Awrupa Berlege tügel, ӓ Qıtay, Hindıstan, Braziliya, Törkiyӓ kebek illӓr qazana. Bu barışta Amerika iqtisadında berniçӓ tapqır krizis küzӓtelde, bu illӓr isӓ milli tabışların berniçӓ tapqırğa arttırdı. Bu çorda Amerikan gegemoniyaseneñ betep baruı bӓxӓsӓşelӓ.

Ayıruça AQŞnıñ global’ yarış, defiśit, irekle bazar iqtisadınnan citӓrle dӓrӓcӓdӓ qazanışlı bulmawı belengӓndӓ qayber zıyalılar hӓm citӓkçelӓr globallӓşü teoriyasen beterergӓ tiyeş. Globallӓşü barışlarınıñ üskӓn illӓrgӓ kübrӓk öleş kertüe, baynı tağın da bay, fӓqir’ne tağın da fӓqir’ yasawı turındağı konformizmnı qabat küzdӓn kiçerüe zarur.

Tramp citӓkçelege ile globallӓşüdӓn qazanışlı bulmağanı öçen irekle bazar iqtisadın cimerep, globallӓşüdӓn aldağı sӓyӓsӓtlӓrgӓ yünӓlӓ. Artqan salımnar, kütӓrelgӓn tamğaxanӓ salımnarı, çit illӓrgӓ kertelgӓn kapital hӓm şirkӓtlӓrne kire çaqırular bu sӓyӓsӓtneñ dӓwamı bulıp tora. Bolar dönyadağı sӓwdӓne qısrıqlağanda qalğan illӓr belӓn AQŞqa da zıyan sala ala torğan adımnar. İñ küp soñğı qullanuçı zıyan kürӓçӓk. Çönki artqan salım hӓm tamğaxanӓlӓr belӓn êşlӓnmӓ bӓyӓlӓre dӓ kütӓrelӓçӓk.

İkençe sӓbӓbeneñ uzğan tapşıru tezmӓbezdӓ ӓytep uzğanıbızça AQŞ citӓkçelegendӓ dini törkemnӓr, cӓmğiyӓtlӓr, sektalarnıñ könnӓn-kön artqan tӓêsiren kürep bula. Yerusalin hӓm ruxani Brunson qararında bulğanı kebek AQŞ citӓkçelegeneñ qayber irraśional’ qararların ikençe törle açıqlıy alunıñ raśionallege yuq. Viśe-prezident Mayk Pörsen hӓm êlekke ilbaşı Buşnıñ yevangelist buluın qabat xӓterlӓtik.

İkençe sӓbӓp bularaq AQŞnıñ citӓkçelek krizisın kürsӓtep bula. Şaqtıy waqiğada Pentagon, Aq Yort hӓm Amerikan Çit illӓr ministrlığı törleçӓ uylıy hӓm totış kürsӓtӓ. AQŞ citӓkçelegen dӓ aşaçaq rӓweştӓ Amerikan cӓmğiyӓtendӓge törle koaliśiyalӓrneñ reakśiyalӓre hӓm kötkӓnnӓre Aq Yortnı awır xӓldӓ qaldıra ala. Tramp citӓkçelegendӓge qızu qanlılıq sӓbӓbeneñ bu koaliśiyalӓr bӓylӓneşendӓ ӓytelüçe Trampnıñ ilbaşı wazifasınnan alınu barışı buluı citkerelӓ.

AQŞ belӓn Törkiyӓ arasındağı krizisnıñ Törkiyӓ, AQŞ, qalğan illӓr hӓm bar keşelekne qızıqsındıruçı ülçӓmnӓre bar.

AQŞ alıp barğan sӓyӓsӓtlӓr cӓhatennӓn küz salğanda qabat yabıq iqtisadqa qaytu, tamğaxanӓ diwarların kütӓrtü irekle bazar iqtisadına zıyan kiterӓçӓk. Bu zıyan barlıq illӓr hӓm şӓxeslӓrgӓ da salınaçaq. AQŞ ayıruça Qıtaynıñ üsüenӓ qarşı alıp barğan bu sӓyӓsӓtlӓrne öleşçӓ añlap bula. Monıñ belӓn ber rӓttӓn Bötendönya sӓwdӓ oyışması, Dönya bankı kebek xalıqara oyışmalar hӓm irekle sӓwdӓ yaqlı buluçılar hӓrkemgӓ zıyan kiterӓçӓk bu sӓyӓsӓtlӓrgӓ qarşı urtaq totış kürsӓtergӓ tiyeş. AQŞnıñ uyınnı bozuı barlıq illӓrgӓ qurqınıç tudıra.

II Bötendönya suğışında naśizm hӓm faşizm kebek çiktӓn tış ideologik ağımnarnıñ hӓm bügen Yaqın Könçığışta çiktӓn tış dinçe ağımnarnıñ illӓren hӓm dönyanı qaya êtӓrüe ap-açıq. Oxşaş rӓweştӓ Amerikan citӓkçelegeneñ sionist xristiyanlık bularaq ta belenüçe yevangelizm kebek çiktӓn tış dinçe ağımnar tӓêsire astında qaluı keşelekkӓ xӓyer alıp kilmӓyӓçӓk. Amerikan plyuralist, liberal qatlamnar qurqınıçnı añlıy dip ışanabız. Bu qatlamnarnıñ raśionallek, bӓysezlek hӓm plyuralizm öçen körӓşlӓre keşelek öçen bik möhim.

İllӓr qaywaqıt ictimaği, iqtisadi, sӓyӓsi, mӓdӓni krizislarğa kerӓ ala. Bu oçraqta krizistan qotqaraçaq vizioner liderlarğa ixtıyac bar. tramp citӓkçelege bu mӓs’ӓlӓdӓ ömet bulıp kürenmi. Tağın da borçuğa saluçı nӓrsӓ şaqtıy Awrupa ile belӓn ömet birmӓwçe, vizionsız liderlarnıñ citӓklӓweder. Ömetebezne yuğaltmiq, lӓkin dönya hӓm global’ sӓyӓsӓt qızğanıç yaqtı könnӓrgӓ işarӓlӓmi.

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı



Bäyläneşle xäbärlär