Törki dönyanıñ “YUNESKO”sı “TÜRKSOY”

Törkiyä häm Awraziya 09

683309
Törki dönyanıñ “YUNESKO”sı “TÜRKSOY”

Törki xalıqlar arasında mädäni xezmättäşlekne köçäytü öçen tözelgän TÜRKSOY xalıqara törki mädäniyät oyışmasına 24 yıl tuldı. Bügenge tapşıruıbızda törki dönyada möhim cämäğät diplomatiyası çarası bulğan “TÜRKSOY”nı häm êşçänlegen analizlap qarap çığarbız.

Atatörek universitetınıñ xalıqara mönäsäbätlär bülege tikşerenüçese Cämil Doğaç İpäkneñ mäs’älä belän bäyle añlatmasın täqdim itäbez:

        “Cämäğät diplomatiyası bigräk tä ikemeñençe yıllarda xalıqara mönäsäbätlärneñ möhim qaraşlar sisteması, konśepśiyaları arasına kerde. Häm bügen tışqı säyäsät çarası wazğiyätendä. “Salqın suğış” çorınıñ betüe, informaśiya häm kommunikaśiya  texnologiyalarındağı, informatika ölkäsendäge tiz räweşle alğarışlar belän cämäğät diplomatiyası yaña konśepśiya şäkelen aldı. Törkiyä, ikemeñençe yıllar belän bergä tışqı säyäsätendä tarixi häm mädäni mirasına da basım yasap, küp yaqlı tışqı säyäsät alıp bara. Bu cähättän cämäğät diplomatiyası da aktiv tışqı säyäsät çarası bulıp tora. Törkiyä tışqı säyäsäteneñ inde bik borınğılardan birle qızıqsınu mäydannarınnan berse bulğan Törkistan – böten global’ köçlärneñ möhim däräcädä iğtibar kürsätkän cirlärdän berse.

        Şuşı torışqa nigezlänep, töbäkkä qağılışlı möhim êşçänlege bulğan TÜRKSOY xalıqara törki mädäniyät oyışması başqarğan çaraların qarap uzıyq.

        Törki dönyanıñ “YUNESKO”sı bulğan Xalıqara törki mädäniyät oyışması “TÜRKSOY” 1993nçe yılda Azärbaycan, Qazaqstan, Qırğızstan, Üzbäkstan, Törekmänstan häm Törkiyä Cömhüriyäte mädäniyät ministrları qul quyğan kileşü belän tözelde. Soñınnan Tön'yaq Kipr Törek Cömhüriyäte, Rusiyä Federaśiyäsenä bäyle üzidaräle cömhüriyätlärdän Tatarstan, Başqortstan, Altay, Saxa, Tıva häm Xakas Cömhüriyäte belän bergä Moldovağa bäyle Ğağauz cire üzidaräle cömhüriyäte “TÜRKSOY”ğa küzätüçe äğza bularaq quşıldı. “TÜRKSOY”nıñ 6 qoruçı äğza häm 8 küzätüçe äğzase belän bergä tuplam 14 äğzase bar.

        “TÜRKSOY” 24 yıl buyı törki xalıqlarnıñ küñel bergälegen häm qardäşlegen köçäytü, urtaq törki mädäniyätne kiläse buınnarğa citkerü häm dönyağa tanıtu öçen êşli. Tözelgän çaqta “TÜRKSOY” iseme Törki mädäniyätlär häm sänğätlär urtaq idaräse dip bilgelängän ide. Läkin soñınnan urtaq qarar belän bu isem Xalıqara törki mädäniyät oyışması bularaq üzgärtelde.

        “TÜRKSOY”nıñ êşçänlegen Törki telle illärneñ mädäniyät ministrları daimi şurası bilgeli. Daimi şura cıyılışlarında qabul itelgän qararlarnı “TÜRKSOY” ğomum särkätiplege tormışqa aşıra. “TÜRKSOY” rässamnar oçraşuı, opera könnäre, ädäbiyat kongressları kebek tradiśion çaralar ütkärä. Bu räweşle törki dönya ğalimnärenä häm sänğätçelärenä täcribä belän almaşularına mömkinlek tudıra.

        Törki dönyanıñ urtaq bäyräme Yaña kön/Näwrüz – “TÜRKSOY”nıñ 2010nçı yılda YUNESKO Ğomum üzägendä, 2011nçe yılda Berläşkän Millätlär Oyışması ğomum şurasında (general’ assambleyasında) ütkärgän tarixi qotlawlardan soñ dönyağa tanıtıldı.                                

        “TÜRKSOY” här yıl törle illärdän yözlärçä sänğätçeneñ qatnaşuında teatrdan kinoğa, muzıkadan plastik sänğätlärgä qädär törle festival’lär oyıştıra. “TÜRKSOY” näşer itüçe basmaları belän dä törki xalıqlarnıñ bay mädäni mirasın kiñ qatlamnarğa citkerä. “TÜRKSOY” jurnalı öç teldä (törekçä, urısça häm inglizçä) basıla. Ayıruça “TÜRKSOY” näşer itüçe törki şiwälärdä häm tellärdä küp sanda äsär 14 ildä uquçılarına barıp ireşä.

        “TÜRKSOY” oyıştırğan iskä alu cıyınnarı häm iğlan itkän iskä alu yılları belän törki mädäniyätkä xezmät itüçe olı şäxeslärne yäş’lärgä tanıta. “TÜRKSOY”nıñ mädäni tormışıbızğa kertkän yañarışlardan berse dä – törki dönya mädäniyät başqalası ğamäle. Şuşı çara qısalarında 2012nçe yılda Qazaqstan baqqalası Astana, 2013nçe yılda Törkiyäneñ İskeşähär qalası, 2014nçe yılda Tatarstan başqalası Qazan häm 2015nçe yılda Törekmänstannıñ Märv şähäre – törki dönya mädäniyät başqalası bulıp saylandı.

        2016nçı yıl törki dönya mädäniyät başqalası Azärbaycannıñ Şäki şähärendä uzdırılğan cıyılışta qatnaşqan böten wäkillär bertawıştan qabul itkän qarardan soñ 2017nçe yıl törki dönya mädäniyät başqalası – Qazaqstannıñ Törkistan şähäre buldı. Êlekke iseme “Yäsi” bulğan Törkistan qalası – qaraşları häm yoğıntısı äle dä törki dönyağa täêsir iyüçe Xuca Äxmäd Yäsävineñ tuğan häm wafat bulğançığa çaqlı yäşägän şähär.

        Törki şura, Törki akademiya, Törki mädäniyät häm miras waqıfı – “TÜRKSOY”nıñ xezmättäşlek urnaştırğan başqa xalıqara oyışmalar. “TÜRKSOY” ayıruça ber ük nigezlärne häm maqsatlarnı urtaqlaşqan “YUNESKO”, “ISESKO” häm Bäysez däwlätlär berlegeneñ humanitar xezmättäşlek waqıfı kebek xalıqara oyışmalar belän xezmättäşlek itä.

        “TÜRKSOY” ğomum särkätibe wazıyfasın 2008nçe yılnıñ 29nçı may könennän birle Qazaqstannıñ êlekke mädäniyät ministrı Düsen Kaseinov başqara. Ğomum särkätip urınbasarı bulıp isä Törkiyäneñ ixtiramğa layıq ğalime, professor, doktor Fırat Purtaş êşli. “TÜRKSOY”da äğza illärneñ mädäniyät ministrlıqları bilgelägän wäkillär dä wazıyfa başqara.

         “TÜRKSOY” Ğomum särkätiplege Törkiyä başqalası Änkarada urnaşqan. Bügenge köndä “TÜRKSOY” – törki telle illär häm cämğiyätlärgä qağılışlı iñ kiñ qırlı oyışmalardan berse. Äğza häm küzätüçe äğza illärneñ mädäniyät-turizm ministrlıqlarınıñ öleşe belän êşçänlegen alıp baruçı “TÜRKSOY” küp yaqlı xezmättäşlek häm ike yaqlı cämäğät diplomatiyası cähätennän ürnäk ber oyışma."



Bäyläneşle xäbärlär