Tunisnıñ yaña xökümäten kötüçe awırlıqlar

Törkiyä küzlegennän Yaqın Könçığış 38

573754
Tunisnıñ yaña xökümäten kötüçe awırlıqlar

“Ğaräp yazı”nıñ ayaqta tora alğan berdänber demokratik üzgäreşläre yäşängän Tunis şaqtıy citdi iqtisad häm iminlek awırlıqları aldında tora. Yaña xökümätne oyıştıru belän wazıyfalandırılğan Premyer-ministr Yusuf Şahid tözegän milli berlek xökümäte 26nçı avgustta 22 qarşı tawışqa 127 uñay tawış belän parlamenttan ışanıç kvotasın aldı. Şahid xökümäte – 2011nçe yıldağı inqilaptan soñ tözelgän cidençe xökümät. Bäysez texnokrat êlekke premyer-ministr Habib Ässid xökümäte xakimiyättä qalğan 18 ay axırında bigräk tä iqtisad ölkäsendä kürsätkän zäğif citeşterüçänlege arqasında parlamenttan ışanıç kvotasın ala almawı näticäsendä tarqaldı.

Şahid tözegän milli berlek xökümäte Tunis tarixınıñ iñ kiñ qolaçlı xökümäte kebek üzençälegen yörtä. “Nida Tunis” partiyası belän “Nahda” partiyäseneñ tözüe ixtimal koaliśiya parlamentta östen küpçelekkä iyä bulsa da Şahid böten säyäsi häm sośial’ qatlamnarnı üz êçenä alaçaq milli berlek xökümäten tözüne sayladı. Bu saylap alunıñ artında Tunis duçar bulğan şaqtıy citdi problemalar häm qabul itelüe zarur radikal’ qararlar bar. Läkin ilneñ säyäsi ızğışular häm ğawğalar belän uzdıraçaq artıq waqıtı yuq. Şuña kürä dä böten qatlamnarnıñ cawaplılıqnı üz östenä alunı zarur qıluçı säyäsi xakimiyätneñ buldırıluı berdänber çara kebek diyärlek kürenä ide.

Här säyäsi qatlamnı diyärlek wäkillek itüe ğayrätendä bulğan yaña xökümät ber ük waqıtta çağıştırmaça yäş buluı häm sigez xatın-qız ministrınnan toruı belän dä iğtibarnı cälep itä.

Işanıç kvotasın tawışqa quyu aldınnan yasağan çığışında Şahidnıñ şuşı mäs’älälärgä ayıruça basım yasawı iğtibarnı cälep itä: ütä kürenmälelek häm Tunis xalqına xisap birü cawaplılığı, xäzerge krizistan çığu öçen iqtisad häm iminlek ölkäsendä kisken çaralarnıñ kürelüe, qatı çaralarnıñ kürelüendä töp maqsatnıñ säyäsi totrıqlılıqnıñ urnaştırıluı häm 2011nçe yılğı inqilapnıñ demokratik ruxına härwaqıt tuğrılıqlı qalu.

Yaña kabinetta iğtibarnı cälep itüçe başqa ber mäs’älä – monnan aldağı xökümätneñ saqlanu, êçke êşlär häm tışqı êşlär ministrlarınıñ üz urınnarın saqlap qaluı. Bu wazğiyät üzenä kürä monnan aldağı xökümätneñ iminlek ölkäsendä ireşkän alğarışnıñ qabul itelüe mäğnäsenä dä turı kilä. Fäqät ilneñ bigräk tä fäqir töbäklärdä yoğıntısın kürsätergä däwam itüçe “Äl Qaidä” bäyläneşle qırıslıq ğamälläre wazğiyätneñ xätärlegeneñ betmäwen dä bilgele itä. Tunis 11 yarım million xalıq sanına iyä, ämma Tönyaq Afrika illärennän “DEAŞ”qa iñ küp suğışçınıñ Tunistan quşıluın da küräbez.

İqtisadtan cawaplı wazıyfalarğa bilgelängän şäxeslär Tunisnıñ ni çaqlı citdi külämdä iqtisadi awırlıqqa duçar buluın kürsätä. Finans ministrlığına bilgelängän Lamya Zribi – bank tarmağında wazıyfa başqarğan zat. İqtisad ministrı Sälim Şakir isä – Dönya bankınıñ êlekke kiñäşçese.

Tunis iqtisadı zur külämdä turizmğa bäyle wazğiyättä. 2011nçe yıldan birle xökem sörgän totrıqsızlıq häm artqan terror ğamälläre ilneñ şuşı möhim tarmağına bik zur zıyan kitergän. Ayıruça Awrupa Berlege belän bulğan iqtisadi urtaqlığı (partnyorlığı) häm İMF Xalıqara valyuta fondınnan alğan kredit garantiyäläre il öçen bik möhim. Yaña xökümät küreläçäk totrıqlılıq çaraları belän keremnären arttırunı häm däwlät tarmağındağı çığımnarnı qısunı maqsat itä.

Älbättä, bu wazğiyät bigräk tä sośial’ iminlek häm däwlät yaqlawlı sälamätlek saqlaw tarmağına tiskäre yoğıntı yasayaçaq.

Bu wazğiyätneñ tabiği bularaq iñ küp urta häm tübän keremle qatlamnarğa täêsir itäçäge mäğlüm. Ber ük waqıtta däwlät tarmağında êştän çığarular bulaçaq. İlneñ citdi külämdäge êşsezlek krizisı uylanılğan çaqta monıñ bik awır näticäse buluınnan şöbxä yuq, älbättä. Bu wazğiyät ni öçen milli berlek xökümätenä ixtıyac buluın da kürsätä.

Bik awır iqtisadi qıyınlıqlar êçendä bulğan Tunis öçen Xalıqara valyuta fondı (İMF) iyün’ ayında 2 milliard 900 million dollar külämendä kredit rasladı. Şul uq waqıtta Amerika Quşma Ştatları yartı milliard dollarlıq kredit wäğdä itte. Tunisnıñ iñ êlek başqarıluı zarur bulğannarı arasında – êş urınnarın buldıruçı iqtisadi üseşneñ tormışqa aşırıluı tora. Yäş’lär arasındağı 25%qa citkän êşsezlek – yäş’lärne radikalizmğa êtärüçe iñ möhim säbäplärdän berse bularaq kürenä. Soñğı berniçä yılda 2%nı uzmağan üseş tizlege Tunisnıñ krizisın arttıra.

Şahid xökümäteneñ şaqtıy sizger tigezlekne buldıruı häm saqlawı kiräk, iqtisadi häm finans awırlıqlarnı xäl itüe, qaqşağan häm arığan xalıqnı totrıqlılıq säyäsäteneñ awır reśeptına ışandıruı häm potenśial’ sośial’ şartlaw oçrağında demokratik xoquqlarğa häm xörriyätlärgä ixtiram kürsätelüen täêmin itüe zarur.

Kiyerenke iminlek atmosferası häm qırıluçan säyäsi tärtip - bügen Tunisnıñ iñ bilgeläwçe çınbarlığı. Bu wazğiyät anıñ iqtisadi üseş ölkäsendä yasayaçaq adımnarı cähätennän borçılu uyandıruçı üzençälekkä iyä. Fäqät yäşängän böten şuşı awırlıqlarğa qaramastan 2011nçe yıldan birle demokratiyäläşü cähätennän Tunis möhim qazanışlarğa da iyä buldı. Şahid tarafınnan tözelgän häm ilneñ kiñ säyäsi häm sośial’ qatlamnarın üz êçenä alğan milli berlek xökümäte dä – şuşı qazanışlarnı yuğaltırğa telämäwçe milli iradäneñ uñışı.



Bäyläneşle xäbärlär