Törkiyäneñ yaña vizionı 09

Yıldırım Beyazıt universitetınıñ humanitar häm sotsial belemnär fakultetı sotsiologiya bülege uqıtuçısı, professor, doktor Mazhar Bağlınıñ añlatması.

441563
Törkiyäneñ yaña vizionı 09

Qıtaynıñ borınğı aqıl iyäse häm fälsäfäçe Konfutsiynıñ mäşhür süzläre bar: “Ägär sez nindi dä bulsa ber mädäniyätne, ber dinne yäki ışanunı yuqqa çığarırğa telisez ikän, anıñ belän suğışu urınına anda añ-fiker çualışların barlıqqa kiteregez".

Çınnan da, keşelärneñ zihenen butawnıñ iñ tä'sirle yullarnıñ berse ul: añ-fiker çualışı.

Añ-fiker çualışı – añ-fikerneñ asıl töp mäğnäsen tonıqlandırıp, urınına başqa xıyallarnıñ kertelüe.

Telneñ adäm balasına bağışlanğan iñ zur xäzinä buluı mäğlüm. Keşeneñ tışqı dönya belän bäyläneşe tel arqılı başqarıla. Dönya tel belän mäğnäle bula. Tışqı dönyanı abaylap añlıy ala.

Tel fälsäfäsenä kerergä niyätebez yuq, ämma añ-fikerlärneñ iyä bulğan mäğnäläre belän zihenebezdä uyandırğan simvollar häm obyektlar arasında upqınnıñ buluı – keşeneñ barlığın, üz asılın yuğaltuı dimäk.

Añ-fiker belän işarälägän obyekt arasındağı ahäñsezlek keşe öçen ontologik problema.

Keşeneñ dönya belän urnaştırğan bağlanışı nigezdä barı tik belü öçen genä tügel. Ber ük waqıtta mäğnäläşterü dä.

Bez iyä bulğan mädäniyätneñ, texnologiyanıñ häm xätta dinneñ dä tormışıbızdağı urının añ-fikerlär belän bilgelibez.

İslam din ğalime häm fälsäfäçe Äbü-Xämid Möxämmäd äl Ğazäli dä dindäge regressivlıqnı, qadim barışnı tä'sirsez qılu öçen dinneñ töp añ-fikerlären yañadan tereltü zarurlığına basım yasıy.

Bügenge köndä dä bik zur añ-fiker çualışı bar.

Köndälek tormış belän bäyle ölkälärdäge añ-fiker çualışınıñ terminator yoğıntısı bulmasqa mömkin, ämma tormışqa qaraşnı bilgeläwçe töp ölkälärdäge çualış tirän yarıqlarğa häm upqınnarğa säbäp bula.

Bügenge terrorçılıqnıñ möhim öleşeneñ dä şuşı ölkä belän bäyle buluın äytergä bula.

Terror oyışması başta keşelärneñ zihenendäge xaqiqätlärne yuqqa çığara häm annan soñ üz yalğan mizantsenaların qora häm bolarnı da keşelär iñ küp omtılış kürsätkän qayber global' añ-fikerlär aşa alıp bara.

PKK terror oyışması tanılğan romançı George Orwelneñ 1984nçe yıldağı romanında telgä alğanı kebek “yaña xıyalnıñ tele" buldırılıp, üzenä kürä qanlı mizantsenaların yaza.

Monıñ iseme – qısqaça gäyrenizami suğış. Töbäk keşeseneñ tormışına, ışanuına, qimmätlärenä häm barlığına qarşı yuq itü operatsiyäse.

Başqa törle äytsäk, kördlärne tel häm añ-fikerlär belän ışandırıp qızıqtıra, aldalıy.

PKK terror oyışması barı tik keşelärgä panika taratuçı höcüm genä yasamıy, ber ük waqıtta zihennärdä dä çualışlar barlıqqa kiteräçäk strategiya alıp bara.

Äytik, terror oyışmasınıñ häm bäyläneşle dairäläreneñ iñ küp qullanğan añ-fikerläre - demokratiya. Häm bu añ-fiker barı tik retorika öçen. Çınlıqta, demokratik ber ğämälneñ, mädäniyätneñ yäisä sistemanıñ urnaştırıluı öçen hiç tä tügel.

Belengäne kebek, demokratiya – terror oyışması häm anıñ bäyläneşle dairäläreneñ böten tekstlarında häm çığışlarında in küp qullanılğan añ-fiker.

Här cömlälärendä demokratiya häm tınıçlıq añ-fikerläre telgä alınıp, şuşı ike añ-fikerneñ êçtälege belän bäyle bernindi bäyläneşe bulmağan bu mexanizm yämsez yözen saqlaw öçen qullana.

PKK häm başqa bäyläneşle dairälärgä kürä, demokratiya närsä soñ ul?

Härkemneñ (barı tik kördlärneñ genä tügel, böten keşelärneñ) şartsız räweştä üz iradäsen häm barlığın qoral belän qurqıtılıp oyışmağa tapşıruıdır demokratiya.

Bu bilgelämäneñ demokratiya belän bäyläneşe barmı, yuqmı ikänlegenä qarar qılunı sezneñ täqdiregezgä qaldırabız.

İñ küp qullanğan tınıçlıq (solıx) añ-fikerenä isä bötenläy tuqtalıp tormıyq. Häm dini, häm dä fälsäfi mäğnädä izgelege bulğan bu añ-fikerne qulı qanlı yulbasarlar belän bergä telgä alıp, kerlätergä telämibez.


Bäyläneşle xäbärlär