Törkiyäneñ yaña vizionı 08

Yıldırım Beyazıt universitetınıñ humanitar häm sotsial belemnär fakultetı sotsiologiya bülege uqıtuçısı, professor, doktor Mazhar Bağlınıñ “Cämğiyävi möxändislek proyektlarınıñ barısı tar-mar buldı” isemle yazması.

437165
Törkiyäneñ yaña vizionı 08

Törkiyädäge konservativ säyäsätneñ töp dinamikasın täşkil itüçe “cämğiyävi oppozitsiya"dır. Millätkä qaramastan terätelgännärgä qarşı säyäsi yaqtan alıp barılğan bu köräş bik borınğı. Cämil Märiç äytmeşli, “Bu ğawğa – Olimp tawınıñ balaları belän Hira tawınıñ balaları arasındadır." Häm yänä ostaz süzläre belän äytsäk, “Olimp tawınıñ balaları Hira tawınıñ balaların hiç tä qabul itmäyäçäk". Bu ğawğanıñ bügenge köndäge çağılışı öçen tarixi bularaq Çärkäz Xäsän belän Xösäyen Avni Paşağa xätle barırğa bula. Ber ük köräş däwam itä. Mäsälän, bik ozın, ämma qısqaça ğına äytergä kiräk bulsa, bu geografiyada “cirlelek" belän “möxändislek proyektı" iyäläre arasında gel ber ğawğa bar häm bu köräştä möxändislek tarafdarları gel ciñüçe bula, çönki häm köräşneñ qağidälären, häm dä nigezen härwaqıt turıdan-turı üzläre bilgeli.

Cirle buluçılar mäcbür itep bulsa da köndäşlek häm köräş öçen qayber standartlarnıñ qabul itelüen tä'min itkän çaqta isä eşlär üzgärä başlıy.

Mäğlüm, küp partiyalı sistema tormışqa aşırılğannan soñ “Xalıq" partiyası “Demokrat" partiyası aldında hiçber saylawda nindi dä bulsa ber barlıq kürsätä almıy. Tawış ärcäläreneñ sudya küzätüenä bäyle buluı “standartı häm qağidäse" – “Demokrat" partiyäsen xakimiyät itep qıla.

Cirlelär däwlätkä häm xakimiyätkä bik ğadi taläp belderälär. Yarışnıñ şartları häm qağidäläre aldan bilgelänsen. Matç urtasında qağidä üzgärtelmäsen. Futbol bularaq başlanğan matçnıñ rugby bularaq däwam itmäwen telädelär. Bu teläk, yäğni köräş mäydanına, şäkelenä häm instrumentlarına qağılışlı qağidälärneñ häm etik-äxlaqi qimmätlärneñ bilgelänelüe teläge – nigezdä ozaq waqıttan birle däwam itkän assimetrik suğışnı tigezlägän bula.

Bu wazğiyätne abaylap, añlap alğan status-kvoçılar iyä bulğan mömkinleklärne yuğaltmaw öçen härwaqıt köndäşen zäğiflätäçäk, köçsezlätäçäk “mäydan"nı üz qulında tota aldı. Fäqät demokratiyağa qağılışlı arta baruçı teläk-taläplär häm telgä alınğan konservativ dindarlar yäşägän üzgäreş, yäğni Anadolu mäğrifätçelege bularaq ta yörtelä alınğan yaña dönyanı tanu häm üz “min"e, üz asılı aşa qabul itü ğayräte alarnı ğadi köndäş buludan çığara. Monnan arı köçe arta baruçı säyäsi xäräkätkä äylänä. Bu da tabiği bularaq bu qatlamnıñ waqıt häm urınğa qarap üzgärä alğan abstrakt qurqular aşa basım astına alunı tora-bara awırlaştıra.

Bügen kilep citelgän wazğiyättä cämğiyävi möxändislek proyektınnan çabıp yörüçelärneñ bu ilneñ problemaların xäl itüdä uñışsız buluın küräbez. Östän kilep urnaşuçılar häm yuğalttılar, häm dä yaña ber kiläçäk vizionın, küzallawın yasıy almadılar. Cämğiyätkä wäğdä itä alaçaq xıyalları qalmadı. Bu räweşle säyäsi köräşne yuğaltqannarı öçen dä bilgeläwçe aktyor buludan tora-bara çitläşä bara.

Ciñüçelär gel qağidälärne bilgeli. Bu härwaqıt şuşılay.

Xalıq üzen qarap qayğırtuğa qarşı köräşne ciñde häm qağidälärne monnan arı xalıq bilgeläyäçäk.

Qısqası, cirle (tabiği üzañğa iyä mädäni qimmätlär bilgeläwçe säyäsätne üz itüçelär) häm könbatışçı (bulğan tabiği üzañnı assimilyatsiyäläp, urınına millät nigezendä tanıqlıq saluçı törek-körd millätçeläre) dip yörtelgän ike taraf arasında ike yöz yıl diyärlek däwam itüçe köräşne bügen anıq räweştä cirlelär ciñde.

Äye, ber köräş qazanıldı. Ämma ciñep alınğan bu däğwanıñ monnan soñğı buınnarğa citkerelüe öçen dä ike töp ölkägä yünälergä kiräk. Berse, äxlaqi qimmätlärneñ salınuı häm cäyelderelüe, ikençese dä, ğädälätneñ urnaştırıluı. Süzneñ tulı mäğnäse belän “ğädel tärtip"ne tözü häm cämğiyätne kiläçäkkä alıp baraçaq yul kartasın bilgeläw zarur. Bu häm tarixi ber cawaplılıq, häm insani ber zaruriyät, häm dä İslami ber wazıyfa-boyırıq. Tiskäre oçraqta barıbız da şuşı tarixi cawaplılıqnı ütämäwneñ xisabın ni bu dönyada, ni dä tege dönyada birä alırbız.

Säğit Xäyri tärcemäse



Bäyläneşle xäbärlär