Törkiyäneñ yaña vizionı 05

Yıldırım Beyazıt universitetınıñ humanitar häm sotsial belemnär fakultetı sotsialogiya bülege uqıtuçısı, professor, doktor Mazhar Bağlınıñ “Üzgärgän dönyada Törkiyäneñ vizionı” isemle yazması.

426559
Törkiyäneñ yaña vizionı 05

2010nçı yılnıñ 17nçe dekabr könne Tunista yäş ber säyär, gizüçe satuçı bulğan Tarık Äl Tayyib Möxämmäd Buazizineñ üzen yandırıp üz-üzenä qul saluınnan soñ başlanğan ictimaği xäräkätlärdän birle häm Yaqın Könçığışta häm dä dönyada bik möhim üzgäreşlär yäşänä.

Bu üzgäreşlärneñ bötenesen dä “dönyanıñ köç" tigezlegeneñ yañadan şäkellänüe, formalaşuına bäylärgä bula.

Köç tigezlekläre bäreleşkän çaqlarda tabiği bularaq şaqtıy nigezneñ iğtibarsız qaldırıluı kürenä. Dönya küçäre yaña ber barışqa kerä başlağan şuşı däwerdä ber genä aktyor da ğadälät, döreslek häm global' humanitar qimmätlärne telgä almıy. Hiçşiksez, yaña ber dönya tözelergä tiyeş häm, qızğanıç, bu dönyanıñ tağın da ğädel buluı kötelmi. Çönki ike standartlı bulğan fälsäfägä nigezlängän ideologiyalar formalaştırğan säyäsät şäkelländerä yäşängännärne.

Modern dönyanıñ töşençä klimatın täşkil itüçe aldan uq raslanğan äytemnär belän bügenge dönyanıñ töşençäsen qoruçılar ber ük.

Üzgärüçe barı tik mädäni kodlar. Töşençädä, fälsäfädä häm töp qaraş totışlarında nindi dä bulsa ber üzgäreş turında süz barmıy.

Yuğisä bügen yäşägän problemalarıbız nigezdä modern töşençäneñ keşene metafizikadan abstraktlawçı häm ber ülçämle barlıqqa keçeräytüçe dä näq menä şuşı añlayış.

Törkiyäneñ häm üzeneñ häm dä yaqın moxitınıñ, yäğni Yaqın Könçığışnıñ şuşı ikelätä standartnıñ yoğıntısında berniçä yaqtan qaluın turıdan-turı üzebez yäşäp küräbez.

Nigezsez häm ike standartlı klimatta Törkiyä tağın da kübräk awırlıq çigä. Bu wazğiyätkä baş kütärgän çaqta da aña bu qarşı çığuı öçen xisap sorarğa teläwçe ittifaq bar.

Bügen Süriyädä İran, Rusiyä, Amerika Quşma Ştatları, Germaniya, Frantsiya, Qıtay häm “PKK" ittifaq wazğiyätendä.

Törkiyädän üç alu öçen bergä cıyılğannar sıman.

Qısqası, şul närsä kürenä: keşene insan qıluçı qimmätlär tügel, kiresençä keşene üz barlığınnan, asılınnan çitläşterüçe mänfäğätlär bu geografiyada xakim.

Şuşı wazğiyätkä baş kütärü häm üzgärtü öçen yasalğan här adımnı totqarlawçı sistema bar.

Dimäk, keşegä qağılışlı proyekt äzerlärgä kiräk.


Töşençä üzgärmi torıp, könlek tormıştağı ğämällärneñ üzgärüe daimi üzgäreşne alıp kitermiy, alıp kiterä almıy.

Mäğlümat sotsiologiyası, mäğlümat sisteması mäğlümat töre belän cämğiyät arasındağı mönäsäbätne tikşerä. Bu mäs'älädä kiñ taralğan qaraş – mäğlümat sistemasınıñ tora-bara keşelärdä xolıqqa, xarakterğa äylänüe räweşendä.

Buazizineñ ülemennän birle härkem tözeläçäk yaña sistemanıñ eçendä ni xätle bar bula alaçağınıñ köräşen alıp bara.

Dönyanıñ tışqı säyäsät sistemasınıñ töp nigeze – söyläşelgän belän ğämäldä başqarılğannıñ ber-bersennän tulısınça üzgä buluı.

Bu wazğiyät – xäzerge waqıtta yäşängän şaqtıy humanitar faciğanıñ töp säbäplärennän berse bulıp tora.

Moña qarşı töşü – töp humanitar wazıyfadır.

“Dönya biştän zurraqtır" cömläse nigezdä şuşı mexanizmğa qarşı çığu.

Bu qarşı töşüneñ tülänäçäk bäyäseneñ dä buluı belenä.

Äyterseñ, bügen terror ğämälläre belän şuşı totıştan waz kiçterergä teläwçe yäşeren köç bar sıman.

Fäqät bu sistema eşlämi häm yaña dönya tözelä.

Elekke sistemanı saqlap qalırğa teläwçe status-kvoçılar belän yaña dönyanıñ tözelüen teläwçelär arasında kilep çıqqan ğawğanıñ simmetriyası Törkiyädä dä yäşänä.

Törkiyä elekkedän birle bu mäs'älälär öçen borçılğan cämğiyävi sizgerlekkä iyä.

Bu sizgerlekneñ ber sistemağa äylänüe potentsialına iyä.

Törkiyä iyä bulğan şuşı ictimaği sizgerlekne säyäsi proyektqa äyländerep, citäkçelektä çağıldırunı tä'min itüne maqsat itä.

Törkiyä iyä bulğan bu yañarış säyäsäte häm tırışuları näticäsendä Buazizi belän başlanğan şuşı üzgäreşlärneñ tiskäre yoğıntısında qalmıy.

Kiläçäktä dä yäşänä alınaçaq başqa tiskäreleklärne xäzerdän ük buldırmıy qalaçaq sistemanı tözü xıyalın qora.

Törkiyäneñ xıyalı – bu geografiyanı, bu cirlärne ğädälät utrawına äyländerü.

Bu xıyalnı tormışqa aşıru ciñel bulmayaçaq, älbättä.

Üzgäleklär bergä, tınıçlıq häm qärdäşlek eçendä yäşägän il bulu öçen tırışlıq sarıf itelä.

Bügen töbägebezdä bik möhim häm kiñ qırlı üzgäreşlär yäşänä. Bu barış – Törkiyäneñ bu cirlärdä kiläçäk zamananıñ aktyorına äylänüe öçen bik kritik.



Bäyläneşle xäbärlär