8nçe Mart Xalıqara Xatın-qızlar köne

Möxtäräm tıñlawçılar, änilär köne, ätilär köne, ğaşıyqlar köne kebek könnärneñ qabul itelüenä törle waqiğalar säbäp bulğan.

446825
8nçe Mart Xalıqara Xatın-qızlar köne

8nçe Mart Xalıqara Xatın-qızlar köne

Möxtäräm tıñlawçılar, änilär köne, ätilär köne, ğaşıyqlar köne kebek könnärneñ qabul itelüenä törle waqiğalar säbäp bulğan. Ä menä xatın-qızlar könen bilgeläp ütügä säbäp bulğan waqiğa isä çınlap torıp ber tragediya. 1857 nçe yılnıñ 8 nçe martında Amerikanıñ New-York qalasında 40 meñ tuquçı eş şartların tağın da yaxşırtunı taläp itep tekstil eşxanäsendä eş taşlaw çarası ütkärä.

Citäkçelär eş taşlaw çarasına qatışıp anı qırıs räweştä tuqtatırğa kereşä. Eş taşlawnıñ başqa eşxanälärgä dä taraluın totqarlaw öçen çarada qatnaşuçı xatın-qızlarnı eşxanägä bikläp quyalar. Fäqät bu waqıtta bina yana başlıy. Qızğanıç eşxanädäge eşçe xatın-qızlarnıñ bik azı ğına yanğınnan sän-saw kileş qotıla.

Yanğın çıqqan eşxanädän qaçıp häm tirä-yaqtağı barrikadalarnı aşıp qotıla almağan 129 eşçe xatın –qız yanıp ülä. Bu waqiğa ildä häm dönyada kiñ çağılış taba. Eşçelärne soñğı yulğa ozatu cıyınında 100 meñnärçä keşe qatnaşa.

Waqıtlar uzu belän älege waqiğa onıtılmıy. 1910 nçı yılda Daniyada ütkärelgän xatın-qızlar cıyılışında qabat kön tärtibenä kilä. 1857 nçe yılnıñ 8 nçe martında tekstil eşxanäsendä çıqqan yanğında ülgän tuquçı xatın-qızlar istälegenä 8 nçe martnı Xalıqara xatın-qızlar köne itep iskä alu täqdime bertawıştan qabul itelä.

Berençe häm ikençe bötendönya suğışları yıllarında qayber illärdä xatın-qızlar könen bilgeläp ütü tıyıla.

Bu tragedik waqiğa üz ilendä barlıqqa kilügä qaramastan Amerika Quşma Ştatları barı tik 1960 nçı yıllar azağında ğına bu könne qotlıy başlıy.

Berläşkän Millätlär Oyışması ğomum şurasınıñ 1977 nçe yılnıñ 16 nçı dekabr könge utırışında 8 nçe martnı Xalıqara xatın-qızlar köne itep iskä alu, bilgeläp ütü qararı qabul itelä. Älege wäzğiyät xatın-qızlar köneneñ tağın da köçle räweştä kön tärtibenä kilüen tä'min itä.

Berençe häm ikençe bötendönya suğışları waqıtında qayber illärdä iskä alu tıyılğan Xalıqara xatın-qızlar köne Törkiyädä berençe tapqır 1921 nçe yılda Mäcles açılıp 1 yıl uzğannan soñ , cömhüriyät iğlan itelgänçe xezmät iyäse xatın-qızlar köne bularaq qotlana başlıy.Kiñ räweştä qotlanuı 1975 nçe yılda başlana.

90 nçı yıllardan soñ xatın-qız oyışmalarınıñ sanı häm töre artu belän bergä 8 nçe mart tağın kiñ qatlaw qatnaşında qotlana başlıy.

Tarix däwamında törek xatın-qızı tormışnıñ här ölkäsendä ir-atlar belän bergä törle cawaplılıqlarnı üz östenä alğan. Ayıruça Azatlıq suğışına zur yaqlaw kürsätkän. Törek xatın-qızı ir-atlar belän bergä sotsial-mädäni, säyäsi tarixnıñ formalaşuı häm kamilläşüendä zur rol uynağan.

Törek xatın-qızları küp kena xoquqına Cömhüriyät däwerendä Atatörekneñ citdi eşçänlekläre häm äydäp baruçanlığı näticäsendä tsivilizatsiyäle buluı belengän illärdäge xatın-qızlardan tağın elegräk ireşä. 1926 nçı yılnıñ 17 nçe fevralendä qabul itelgän Törek grajdanlıq qanunı belän xatın-qızğa küp sanda xoquq birelä.

Xatın-qızlar cömhüriyät häm demokratiya belän bergä xaq-xoquqlarınıñ zur öleşenä ireşä.

“Dönyadağı barnärsä – xatın - qız äsäre” dip äytüçe Atatörekneñ yaqlawı belän alıp barılğan eşçänleklär näticäsendä törek xatın-qızı başqa küp kenä ildäge xatın-qızlarğa qarağanda şaqtıy aldınğı wäzğiyätkä kilä.

Xalıqara xatın-qızlar könendä başlanğıçta bulğanı kebek bügen dä xatı-qızlarnıñ tigezlege, bäysezlege öçen, säyäsi xaqsızlıqlarnı beterü öçen , tağın da yaxşı eşläw häm yäşäw şartları tudıru öçen eşçänleklär başqarıla. Xatın-qız cämğityätneñ möhim öleşen täşkil itä. Xatın-qız bulmağan, ul qatnaşmağan cämğiyätne tsivilizatsiya ülçämnäre qısasında bäyäläw mömkin tügel. Xatın-qız cämğiyät eçendä isä ul cämğiyät alğa kitkän cämğiyät bula. Xatın-qız xoquqların keşe xoquqlarınnan ayırıp qaraw döres tügel.

Xatın-qızlarnıñ taläplare näticäsendä başlanğan häm xäzer dä däwam itüçe köräşta dönyada häm Törkiyäda xatın-qız xoquqların yaxşırtu yünäleşendä şaqtıy alğarış tä'min itelgän. Ämma bu citärlek tügel. Xaqsızlıq elekke kebek ük bulmasada küp kenä ildä haman da däwam itä. Dönyada 3 xatın-qızdan berse ğomerendä kim digändä ber tapqır ğailä eçendä qırıslıq kürä.

Xatın-qızğa qarata qırıslıq , cäber-zolım dönyada bik kiñ taralğan , ämma şulay buluğa qaramastan iñ az cäzäğa tartılğan cinäyätlär arasında urın ala.

Dönyada 15 yäştän alıp 45 yäşkä qadärge xatın-qızlarnıñ çirläw häm yul hälakätlarennän tağın da kübräk ir-atlarnıñ qırıslığı, cäber-zolımı näticäsendä ğomere özelä yäisä ğarip qala.

Berläşkän Millätlär Oyışması tarafınnan ütkärelgän tikşerenü näticäläre kürsätkänçä, dönyadağı eşlärneñ 66%ın xatın-qızlar başqara, ämma moña qaramastan xatın-qızlar dönyadağı tuplam keremneñ barı tik 10%ına ğına iyä. Dönyadağı böten mal-mölkätneñ isä barı tik 1%ı xatın-qızlarnıqı.

Cir şarınñ här poçmağında küzätelgän suğışlarda yänä xatın-qızlar zur zıyan kürä. Yortsız-cirsez qalıp , küçep kitärgä mäcbür itelep , yaratqan, yaqın keşelären yuğaltıp häm äti, häm äni rolen başqarıp qurqıp, qıyınlıqlar eçendä yäşärgä macbür bulalar.

8 nçe mart-Xalıqara xatın-qızlar köne dönyada xatın-qız problemaların kön tärtibenä kiterü häm bu xaqta bäxäsläşü köne bulu uñayınnan bik möhim kön. Qırıslıq, cäber-zolım, tigezsezlek , keşe xoquqların bozunıñ betüe teläge belän , 8 nçe mart-xalıqara xatın-qızlar köne qotlı bulsın.



Bäyläneşle xäbärlär