سوءقصد به جان فخری‌زاده؛ حملات زنجیره‌ای و گزینه‌های محدود پیش روی ایران

اسرائیل بر این باور است که در صورت بروز جنگ، آمریکا فارغ از این موضوع که کدام حزب بر سر کار است به نفع این کشور وارد صحنه درگیری خواهد شد و برای همیشه به "معضلی به نام ایران" پایان خواهد داد

1538493
سوءقصد به جان فخری‌زاده؛ حملات زنجیره‌ای و گزینه‌های محدود پیش روی ایران

سوءقصد روز بیست و هفتم نوامبر در ایران طی مدت زمان کوتاهی علاوه بر مطبوعات این کشور در صدر اخبار رسانه‌های جهان نیز جای گرفت.
پس از رسانه‌ای شدن این حادثه، به‌رغم تکذیب از سوی بهروز کمالوندی سخنگوی آژانس انرژی اتمی ایران، مشخص شد که فرد کشته شده یکی از فرماندهان بلند پایه سپاه پاسداران و مسئول ارشد فعالیتهای هسته‌ای نظامی این کشور یعنی محسن فخری‌زاده است. فخری‌زاده هم به دلیل قرار داشتن در فهرست تحریمهای آمریکا و هم به جهت اینکه چند سال پیش بنیامین نتانیاهو نخست وزیر اسرائیل با ذکر نامش وی را به عنوان هدف در سیبل مقابل قرار داده‌بود، چهره‌ای قابل توجه به شمار می‌رفت و از امکانات حفاظتی سطح بالایی برخوردار بود.

این حادثه به دلایل چندی قابل بررسی تفصیلی است. اولاً این سوءقصد آخرین حلقه از سلسله سوءقصدهای اخیر به جان دانشمندان هسته‌ای و فرماندهان ارشد و حملات خرابکارانه محسوب می شود. کشته شدن پاسدار حسن تهرانی مقدم یکی از پایه‌گذاران برنامه موشکی سپاه در انفجار زاغه مهمات در نزدیکی کرج، کشته شدن قاسم سلیمانی فرمانده نیروی قدس و دستیارانش در نزدیکی فرودگاه بغداد، ربایش و انتقال گنجینه اسرار هسته‌ای ایران به اسرائیل، انجام عملیات خرابکارانه در تاسیسات هسته‌ای نطنز و نیز کشته شدن یکی از فرماندهان القاعده به نام ابو محمد المصری به همراه دخترش به ضرب گلوله افراد ناشناس در خیابانی در تهران نشان می‌دهد که ایران در تامین امنیت مهره‌های کلیدی و اماکن حیاتی و حساس تا چه اندازه دچار مشکل است. به هر حال با تلفیق این ضعف امنیتی با حملات هوایی معمول علیه نیروهای وابسته به ایران در عراق و سوریه و تحریمهای اقتصادی فرساینده اعمال شده از سوی دولت ترامپ، طرح ادعای تقابل ایران با یک بحران ساختاری و بنیادی چندان هم اغراق‌آمیز نخواهد بود. 

کمتر کسی در مورد حضور اسرائیل در پشت پرده این حادثه دچار تردید است. با توجه به اتهامات مطرح شده از سوی مقامات ایرانی از یک سو، قبول ضمنی مسئولیت این حادثه از جانب برخی مسئولین اسرائیلی از سوی دیگر و نیز باور ناظران خارجی در همین راستا جایی برای تردید در انجام این حمله از سوی اسرائیل باقی نمی‌گذارد. در حالیکه عواملی چون مطرح بودن اسرائیل به عنوان عامل اکثر حملات گذشته، ادامه تهدیدات مکرر علیه ایران و ناخشنودی از احتمال بازگشت پیروز انتخابات آمریکا یعنی بایدن به توافق برجام سبب می‌شود تا تل‌آویو به عنوان مضنون اصلی تلقی شود همچنین به چرایی انجام این حمله در این بازه زمانی نیز پاسخ می‌دهد. جالب اینکه در بسیاری از تفاسیر رسانه‌های خارجی بر تداوم انجام حملاتی از این دست تا بیستم ماه ژانویه یعنی روز آغاز به کار رسمی تیم بایدن تاکید می‌شود. در واقع اسرائیل امیدوار است تا ایران در بحبوحه این وقایع طی واکنشی عجولانه و در نتیجه اشتباه محاسباتی آغازگر یک جنگ بزرگ منطقه‌ای باشد. اسرائیل بر این باور است که در صورت بروز جنگ، آمریکا فارغ از این موضوع که کدام حزب بر سر کار است به نفع این کشور وارد صحنه درگیری خواهد شد و برای همیشه به "معضلی به نام ایران" پایان خواهد داد. در همین راستا، هدف نشستی که چند روز قبل از حادثه فخری‌زاده بین نتانیاهو، پمپئو و بن سلمان در عربستان سعودی برگزار شد، در واقع تامین زمینه همکاری و هماهنگی در خصوص تلاشهایی از این قبیل بود. همچنین چند روز پس از این حمله، سفر کوشنر، نماینده ویژه و داماد ترامپ به منطقه نیز نشان می‌دهد که ترامپ تا لحظه آخر از سیاست "فشار حداکثری" خود دست بر نخواهد داشت. به عقیده این گروه، در نتیجه حملات، ایران حتی اگر دست به اقدامی تلافی‌جویانه نزده و همچنان سیاست "صبر استراتژیک" را پیشه کند، هم دامنه فعالیتهای هسته‌ایش محدود خواهد شد و هم از لحاظ ظرفیت نظامی-تکنولوژیک دچار آسیب شدید خواهد شد. عدم رفع کامل خلاء پیشگامی نظامی و هماهنگ سازی منطقه‌ای به وجود آمده پس از کشته شدن قاسم سلیمانی موید همین امر است.

به دنبال سوءقصد اخیر، اتهامات سنگینی که بدون اشاره مستقیم به فرد یا نهادی معین از سوی برخی چهره‌های پیشتر نظامی جدیداً سیاسی متوجه دستگاه امنیتی این کشور شده و در مقابل بیانات ضد و نقیض علی شمخانی دبیر شورای امنیت ملی که در معرض تیرهای انتقادی قرار دارد، در اصل حاکی از غلیان و افزایش تلاطمات در سیاست داخلی این کشور است. شورای امنیت ملی به همراه اینکه ارگانی وابسته به رهبر انقلاب ایران علی خامنه‌ای است، مسئولیت تامین توافق و تناسب بین دستگاههای امنیتی-اطلاعاتی که در حال رقابت و گاهاً درگیری و کشمکش با هم هستند را نیز بر عهده دارد. به همین دلیل بیانات شمخانی مبنی بر  اینکه "دستگاه‌ها و سیستم‌های اطلاعاتی به این اطلاع رسیدند و تمهیدات ایمنی لازم هم صورت گرفت اما این‌بار دشمن از سبک و شیوه‌ای کاملا حرفه‌ای، تخصصی و جدید استفاده کرد"، کسی را متقاعد نخواهد کرد.

در آخر باید گفت که احتمال دست یازی ایران به اقدامی تلافی جویانه علیه اسرائیل عملاً منتفی است. اولویت سیاسی دولت روحانی "میانه‌رو" که با اتهام توسل به آمریکا رو به روست تنها دلیل این امر نیست در عین حال این کشور در بسیاری از زمینه‌ها به پایان ظرفیتهای خود رسیده‌است. 
ظاهراً طی روزهای آتی این موضوع سیاست داخلی کشور را به چالش خواهد کشید و مهره‌های تاثیرگذار حکومتی در روند انتخابات ریاست جمهوری سال 2021 آن را به عنوان ضعف و بی کفایتی روحانی قلمداد خواهند کرد. در پس پرده نیز خرد حکومتی ایران بر این امر واقف است که در صورت عدم حصول توافقی جدید با دولت بایدن حتی به قیمت دادن امتیازات اساسی در سیاستهای منطقه‌ای و فناوری موشکی، ادامه روند موجود امکان‌پذیر نخواهد بود. سیستم امنیتی که از چند سال پیش در حال ساماندهی تشکیلاتی و سازماندهی واحدهای جدید و برگزاری مانورهای مختلف جهت مقابله با خیزشهای مردمی است، در ماه نوامبر سال گذشته، قاطعیت خود در این خصوص را با کشتار صدها تن از معترضین به معرض نمایش گذاشته بود. با این حال، در صورت ادامه حملات کارا و هدفمند همانند سوءقصد فخری‌زاده و حتی انجام حملات علیه چهره‌ها و تاسیسات برجسته‌تر و راهبردی‌تر، مدیریت بحران ساختاری یاد شده غیر ممکن خواهدشد. به همین دلیل تلاش برای دستیابی به یک توافق جدید جامع با دولت بایدن که دربرگیرنده موضوعاتی نیز  باشد که پیشتر از مذاکره در خصوص آنها اجتناب می‌شد، منطقی‌ترین گزینه در پیش رو خواهد بود. در غیر این صورت، این حملات که حتی چین، روسیه و کشورهای اروپایی از محکوم کردن صریح آن پرهیز می‌کنند، گزینه متقابل چندانی برای ایران باقی نخواهد گذاشت.  

نویسنده: دکتر حقی اویغور نائب رئیس مرکز مطالعات ایرانی آنکارا        
              
     



خبرهای مرتبط