بررسی دلایل تمایل ترکیه برای عضویت در سازمان همکاری شانگهای

ترکیه سازمان همکاری شانگهای را جایگزینی برای روابط خود با غرب ندانسته، بلکه بعنوان متمم روابط خود با غرب ارزیابی می‌کند

1883336
بررسی دلایل تمایل ترکیه برای عضویت در سازمان همکاری شانگهای

حضور رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه در نشست سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای که هفته گذشته در سمرقند ازبکستان برگزار شد، بحث جدیدی در سیاست خارجی ترکیه ایجاد کرد. برگزاری اولین نشست رودرور پس از همه‌گیری کووید-19، به ویژه پس از مداخله روسیه در اوکراین و شرکت ترکیه در این نشست برای اولین بار در سطح رئیس جمهور از بسیاری جهات حائز اهمیت است. عضویت ترکیه در ناتو، داشتن موقعیت نامزدی اتحادیه اروپا و مشاهده این سازمان به عنوان یک ساختار اقتصادی در مقابل غرب، جای گرفتن ترکیه در این سازمان را بحث برانگیز می‌کند. از سوی دیگر اظهارات رئیس جمهور اردوغان مبنی بر اینکه ترکیه قصد دارد به عضویت این سازمان درآید نیز اهمیت این مباحثات را صد افزون می‌کند. بنابراین، آیا ترکیه حقیقتا سازمان همکاری شانگهای را به عنوان یک "جایگزین" در مقابل غرب مشاهده می‌کند؟ دادن پاسخ بله به این سوال بسیار دشوار است.

ترکیه برای عضویت در سازمان همکاری شانگهای دلایل زیادی دارد. یکی از اولین نکاتی که باید بر آن تاکید شود این است که خواست مورد بحث، خواست جدیدی نیست. ابتکار دوباره آسیا که در سال 2019 توسط ترکیه اعلام شد، به عنوان بخشی از جستجوی جدید در سیاست خارجی ترکیه تلقی می‌شود. دو زمینه مهم برای این ابتکار وجود دارد. زمینه اول توسعه روابط دوجانبه با کشورهای منطقه با تمایل ترکیه به آسیا است. در این چهارچوب، ترکیه می‌خواهد با فشرده‌تر کردن روابط اقتصادی خود با منطقه، حجم تجارت فعلی با کشورهای منطقه را افزایش دهد. گمان می‌رود که این وضعیت باعث افزایش صادرات ترکیه و تثبیت رشد اقتصادی این کشور شود. زمینه دوم، مشارکت فعال ترکیه در سازمان‌های منطقه‌ای است. تبدیل سازمان دول ترک به یک سازمان رسمی بین دولت‌ها با برداشتن گامی در جهت نهادینه‌سازی، باید به عنوان بخشی از ابتکار دوباره آسیای ترکیه تلقی شود. سازمان همکاری شانگهای نیز باید در این زمینه مورد بررسی قرار گیرد. زیرا موقعیت ژئوپلیتیکی ترکیه در "کریدور میانی" در چهارچوب پروژه "یک کمربند یک جاده" که چین مدت‌هاست آن را اجرا کرده است، نقش ترکیه را در سازمان همکاری شانگهای مهم‌تر می‌کند.

نکته دیگری که در تمایل ترکیه به مشارکت در سازمان همکاری شانگهای باید مورد تاکید قرار گیرد این است که فضای امنیتی ترکیه در سال‌های اخیر دستخوش تحولی پرشمول شده است. افزایش تنش بین ترکیه و یونان، حمایت آمریکا و اروپا از یونان، لغو تحریم تسلیحاتی علیه بخش روم‌نشین قبرس توسط آمریکا و پایگاه‌های نظامی آمریکا در یونان نگرانی ترکیه را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، رابطه آمریکا با سازمان تروریستی و تجزیه‌طلب پ‌ک‌ک/ی‌پ‌گ در سوریه و به طور کلی وضعیت سوریه، اهمیت مرزهای جنوبی ترکیه را برای امنیت ملی کشور بیشتر می‌کند. در این مرحله عدم موفقیت در جلب حمایت غرب نیز ترکیه را به تفکر واداشته است. جنگ جاری در اوکراین برای امنیت دریای سیاه ترکیه نیز بسیار مهم است. با توجه به تنش و خطر جنگ بین آذربایجان و ارمنستان، فضای امنیتی ترکیه کاملا فعال شده است. زمانی که عراق و مدیترانه شرقی به این مناطق متشنج اضافه شود، برقراری روابط خوب با کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای برای ترکیه بسیار مهم می‌شود. البته عضویت در این سازمان مبنایی برای حل مستقیم مشکلات امنیت ملی ترکیه نیست. با این حال، حفظ تعادل در سیاست بین‌المللی، در مواجهه با احتمال بدتر شدن روابط با غرب برای ترکیه بسیار مهم است.

موضوع دیگری که باید در اظهارات ترکیه در باره سازمان همکاری شانگهای مورد توجه قرار گیرد، دیدگاه ترکیه پیرامون ایجاد تحول در نظام بین‌المللی است. این دیدگاه که به‌ویژه با همه‌گیری جهانی آشکارتر شده است، اندیشه انتقال قدرت از غرب به آسیا در سیستم بین‌المللی را بهمراه آورده است. ترکیه نیز می‌خواهد بنام آمادگی هر چه بیشتر برای روند انتقال قدرت، در ژئوپلیتیک آسیا ایفای نقش کند. ترکیه می‌تواند هم با مسائل فعلی سیاست خارجی مربوط به خود و هم با اهمیت ژئوپلیتیکی فزاینده‌اش، یک قدرت بانفوذ در قاره آسیا باشد. سازمان همکاری شانگهای نیز به عنوان یک پلت‌فرم مهم برای نشان دادن این نفوذ مشاهده می‌شود.

هر سه نکته مهم ذکر شده، حاکی از آن است که ترکیه سازمان همکاری شانگهای را جایگزینی برای روابط خود با غرب ندانسته، بلکه بعنوان متمم روابط خود با غرب ارزیابی می‌کند. از سوی دیگر، تمایل به عضویت در سازمان همکاری شانگهای به معنای گسترش مقیاس سیاست خارجی ترکیه است. علاوه براین، سازمان همکاری شانگهای نه یک سازمان سیاسی-اقتصادی مانند اتحادیه اروپا است و نه یک سازمان دفاعی چنان ناتو. برای همین، این دیدگاه که ترکیه بوسیله سازمان همکاری شانگهای محور خود را با دور کردن از غرب، تغییر داده است، صحیح نیست.

نویسنده: پروفسور دکتر مراد یئشیل‌تاش مدیر بنیاد تحقیقات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ترکیه



خبرهای مرتبط