سد ایلی‌سو فرصتی برای همگرایی منطقه‌ای

ترکیه به عنوان کشور پیشرو منطقه، در بخشهای تکنولوژی کشاورزی و آبیاری نیز می تواند نقش کلیدی در حل مسائل مشترک منطقه داشته باشد

1424467
سد ایلی‌سو فرصتی برای همگرایی منطقه‌ای

 

ترکیه از یک سو در حال مبارزه با موضوع روز جهان یعنی پاندمی کرونا است از سوی دیگر نیز در سیاست خارجی و در راس موضوع لیبی روزهای پر تحرکی را پشت سر می گذارد. در چنین شرایطی افتتاح پروژه بزرگی با قابلیت تاثیر بر معادلات انرژی و سیاست منطقه در درجه دوم اهمیت قرار گرفت و چنانکه باید مورد توجه واقع نشد.
 احداث سد ایلی‌سو به عنوان یکی از بزرگترین سدهای جهان که فاز اول آن روز 19 ماه می از سوی رئیس جمهور رجب طیب اردوغان و از طریق ویدیوکنفرانس افتتاح شد در سال 2008 آغاز گردید. این سد که در منطقه جنوب شرق آناتولی قرار دارد نه تنها برای این منطقه حائز اهمیت است بلکه دارای ظرفیت بالابردن تولید انرژی و توسعه کشاورزی در کشور و حتی خاور نزدیک است. این سد که بر روی رود دجله ساخته شده برای ترکیه سالانه حدود 400 میلیون دلار درآمد به همراه خواهد داشت. بهره‌برداری از این سد پس از گذشت 70 سال از برنامه‌ریزیهای اولیه برای ساخت، علاوه بر اینکه یک موفقیت تاریخی به شمار می رود به دلیل هدف قرار گرفتن از سوی گروههای تروریستی و برخی کشورهای منطقه نیز شایان توجه ویژه‌ای می باشد.
ناکافی بودن آب و منابع کشاورزی در این منطقه که جمعیت آن طی 40 سال اخیر از 150 میلیون به 350 میلیون نفر افزایش یافته بر کسی پوشیده نیست. به همین دلیل مدتهاست سناریوهای مختلفی در رابطه با جنگ آب در حال مطرح شدن است و حتی بر اساس برخی ادعاها جنگهای مزمن منطقه بیش از دلایل سیاسی از جدل بر سر منابع آبی و کشاورزی نشات می گیرد. در چنین شرایطی بهره برداری پی در پی ترکیه از تاسیسات آبیاری و کشاورزی عظیم، ضمن کاستن از بیکاری در کشور و تامین توسعه منطقه‌ای، سبب محدود شدن دایره فعالیتهای گروههای تروریستی شده، از لحاظ ثبات و همکاریهای منطقه‌ای نیز دارای اهمیت ویژه‌ای است. افزایش سریع جمعیت در کشورهای جنوب ترکیه و در راس سوریه، عراق و کشورهای واقع در شبه جزیره عربستان، انباشتگی مسائل اجتماعی-اقتصادی ناشی از اشغال و جنگهای داخلی؛ در دوره های آتی ثبات کشورهای منطقه که طی پنجاه سال اخیر قادر به استفاده بهینه از افزایش درآمدهای حاصل از منابع انرژی نبوده‌اند را به زیر سوال می برد.
در این میان مسئله آب به ویژه از دهه نود به این سو در روابط آنکارا با دمشق و بغداد به شکل فزاینده‌ای در حال مطرح شدن است. در عراق دولتهایی که پس از آغاز اشغال این کشور بر سر کار آمده‌اند به دلیل مواجه با مشکلات بزرگتر، طی بیست سال فرصت انجام اقداماتی در جهت رفع کمبودهای زیرساختی نداشته حتی در امور تعمیر و نگهداری سازه‌های موجود از جمله سد موصل نیز با مشکلات عدیده‌ای روبرو شده‌اند. به همین شکل در سوریه نیز، هم به دلیل منابع مالی ناکافی و هم تخریب زیرساختهای کشور به دلیل جنگ داخلی آغاز شده از سال 2011، همچنین به رغم غنای نسبی منابع آبی و کشاورزی، تصرف مناطق شمال شرقی کشور از سوی تروریستها، معضلات اساسی چون امنیت آبی و غذایی نیز به مشکلات موجود نظامی، سیاسی و اقتصادی اضافه شده است. چنانچه مشاهده می شود این منطقه به دلیل فراوانی منابع آب و انرژی در دایره توجه ویژه ایالات متحده آمریکا و شاخه‌های گروههای تروریستی قرار گرفته است.
 با در نظر گرفتن اینکه ایران به عنوان یکی دیگر از کشورهای مهم منطقه نیز با مشکلات زیست محیطی عدیده ای روبرو بوده و این مشکلات هرازگاهی با اعتراضات اجتماعی نیز همراه می شود، به راحتی می توان پی برد که همه همسایه‌های جنوبی و شرقی ترکیه با چالشهای مشابهی روبرو هستند.
به دلیل ارتباط مستقیم این مشکلات با امنیت غذایی، ارزیابی آن از منظر تنگ سیاسی-ایدئولوژیک، نه تنها سهمی در حل مسائل نخواهد داشت بلکه سبب از دست رفتن زمان و فرصتها شده، زندگی روزمره نسلهای آتی را نیز به شکلی منفی تحت تاثیر قرار خواهد داد. همچنانکه پاندمی کرونا نیز نشان داد  ترکیه به عنوان کشور پیشرو منطقه در بخش بهداشت، با زیربنا و تاسیسات توسعه یافته در بخشهای تکنولوژی کشاورزی و آبیاری نیز می تواند نقش کلیدی در حل مسائل مشترک منطقه داشته باشد. این همکاریها می تواند زمینه استفاده پر ثمر و کارآمد از منابع آب، انرژی و کشارزی در منطقه و ایجاد یک فضای مرفه مشترک را فراهم آورد. بی شک انتخاب این گزینه، در حل مسائل ناشی از منابع طبیعی ناکافی و مدیریت ناکارآمد مسئولین این کشورها، بیش از تلاش برای تشکیل ائتلاف منطقه‌ای بر علیه آنکارا، یا نشان دادن تاسیسات عظیم ترکیه به عنوان هدفی برای گروههای تروریستی و یا راه اندازی کمپینهای امضا در داخل کشور سودمندتر خواهد بود.


 نویسنده: دکتر حقی اویغور نائب رئیس مرکز مطالعات ایرانی آنکارا                     
     



خبرهای مرتبط