ستارگان درخشان در تاریخ و فرهنگ ملت ترک: سلطان محمود غزنه لی

سلطان محمود، فرزند سلطان سبوکتکین، بنیانگذار سلسله بزرگ غزنه لیلر(غزنویان) در بخش بزرگی از شرق خاورمیانه است.

ستارگان درخشان در تاریخ و فرهنگ ملت ترک: سلطان محمود غزنه لی

یکی از مهمترین شخصیتهای جهان ترک که هم تاریخ دنیا و هم تاریخ و فرهنگ ملت کبیر ترک را تحت تاثیر خود قرار داده است "سلطان محمود غزنه لی"(غزنوی) است.

سلطان محمود غزنه لی در روز دوم ماه فوریه سال 971 میلادی در شهر بخارا واقع در ترکستان غربی دیده به جهان گشود. اما به دلیل اینکه وی در ایالت غزنه و شبه قاره هند حضوری جدی داشته است او را در زبان ترکی غزنه لی و در زبان فارسی غزنوی می گویند.

سلطان محمود، فرزند سلطان سبوکتکین، بنیانگذار سلسله بزرگ غزنه لیلر(غزنویان) در بخش بزرگی از شرق خاورمیانه است. وی از سنین کودکی، به عنوان یک شاهزاده، از تعلیم و تربیتی شایسته و بایسته خاندان سلطنتی برخوردار بوده است.

سلطان محمود از دوران کودکی در یک روند آموزشی بسیار دقیقی قرار گرفت. او در آن سالها، حافظ قرآن کریم شد و در عنفوان جوانی توانست در علوم قرآنی و دیگر علوم پایه ای عصر خود به مراتب علمی مهمی دست یابد.

روند تعلیم و تربیت سلطان محمود همچنین براساس کتاب پندنامه که پدرش سلطان سبوکتکین تالیف کرده بود ادامه یافت. مهمترین عنصری که در این کتاب بارها مورد تایید پدرش قرار گرفته بود سلطنت توام با عدالت، مشاوره و اخلاق بود.

سلطان محمود در دوران شاهزادگی در مناطق "خراسان بزرگ" و "ایران"، تحت عنوان "ملک" حکمروایی کرد. به این ترتیب توانست اصول حکومت داری را به صورتی تجربی بیاموزد.

وی در دوران جوانی همراه با پدرش در نبردهای مختلفی شرکت جست و هوش و ذکاوت خود را نمایان کرد.

گفته می شود محمود به دنبال غیبت تنگ نظران و بدگویان، مدتی نیز به امر پدرش در قلعه ای در غزنه حبس شده است.

سبوکتکین به هنگام مرگ وصیت کرده بود که پسر دیگرش اسماعیل بر تخت سلطنت بنشیند. به همین دلیل بعد از وفات پدر، اسماعیل، سلطان غزنه لی ها اعلام گردید. اما محمود بردارش که سلطان خراسان بزرگ بود،  جلوس وی بر تخت سلطنت را نپذیرفت و برادر دیگرش نصر و عمویش بوغراجوک را نیز با خود هم پیمان کرد.

قشون محمود و اسماعیل در سال 998 میلادی رو در روی هم قرار گرفتند که جنگ با پیروزی محمود به پایان رسید و به این ترتیب جهشی بزرگ در تاریخ و فرهنگ ملت ترک پدیدار شد.

وی شهر غزنه را به مرکز امپراتوری خود که شامل قسمتهای از ترکستان شرقی، خراسان بزرگ (بخشهای پهناوری از کشورهای امروزین قرقیزستان، تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان، ایران، افغانستان و پاکستان)، شمال و شمال غربی شبه قاره هند، مکران و کرمان و عراق عجم می‌شد تبدیل نمود.

محمود در تاریخ ترک برای نخستین بار از لقب سلطان برای خود استفاده کرد. وی 17 بار اقدام به لشکر کشی به هند نمود. به دنبال این حملات، فتوحات وسیعی در هند تحقق یافت و مهمترین بتکده ها هندویان به تصرف وی درامد. به این ترتیب سلطان محمود القابی چون سیف الاسلام، فاتح هند و غازی را به دست آورد.

مهمترین لشکرکشی وی به هند، شانزدهمین سفر او است. در این سفر (قشون کشی) غزنویان موفق به فتح شهر کاتی آوار واقع در ساحل غربی شبه قاره هند و به دنبال ان تصرف بتخانه عظیم سومنات شدند.

سلطان محمود شخصا وارد بتکده شد و بت اعظم را که "مابوت سیوا" نام داشت و از سنگ تراشیده شده بود و 5 متر ارتفاع داشت را با گرزی بزرگ خرد کرد. همین اقدام سبب شد تا سلطان محمود لقب "بت شکن" را دریافت کند.

سلطان محمود برای اعلام این پیروزی بزرگ به جهان اسلام، پاره‌هایی از بت اعظم را به غزنه، بغداد و مکه فرستاد. به این ترتیب که 2 پاره از پیکر متلاشی شده این بت، در برابر مسجد جامع غزنه و قصر سلطنتی غزنه و پاره های سوم و چهارم نیز به شهرهای مکه و مدینه که آن روزها در تحت حاکمیت عباسیان قرار داشت فرستاده شد.

سلطان محمود غزنه لی بی تردید یکی از بزرگترین امپراطوران جهان ترک و حتی جهان است.  وی در روز 30 آوریل سال 1030 دار فانی را وداع گفت. عدالت، اخلاق و سیاست سلطان محمود، در کنار فتوحات عظیمش، او را تبدیل به امپراطوری تاثیرگذار در سراسر جهان نموده است.

دربار سلطان محمود که یکی از بزرگترین و خیره کننده ترین قصرهای سلطنتی جهان بود، همواره میزبان دانشمندان، هنرمندان، حکیمان، ادیبان، عالمان دینی و شعرا بوده و شخص سلطان نیز همیشه به صورتی منصفانه و با احترامی ویژه و توام با گشاده دستی با آنان برخورد می کرده است. خصایل برجسته سلطان محمود سبب شد تا آوازه نام این سلطان بزرگ ترک، در همان روزگار، چهار گوشه جهان را بپیماید.

شعرایی چون عنصری بلخی، فرخی سیستانی، عسجدی مروزی، زینتی، منشوری سمرقندی، کسائی مروزی و فردوسی طوسی در زمان او می‌زیستند و به دربار سلطان رفت و امد داشتند. در همین ایام بود که ابوالقاسم فردوسی کتاب شاهنامه را به رشته تحریر درآورد و تقدیم وی کرد.

 (تابلوی فوق، ابوالقاسم فردوسی را در حال قرائت شاهنامنه در نزد سلطان محمود نشان می دهد. این تابلو اثر وارتگس سورنیانس است و بصورت رنگ و روغن روی بوم کشیده شده است. ابعاد این تابلو 138 در 162 سانتی متر است و در سال 1913م. ترسیم گردیده و در حال حاضر در موزه ملی ارمنستان در ایروان قرار دارد. )

زبان مادری سلطان محمود اگرچه ترکی بود اما وی از رفتاری دوستانه با همه اقوام و زبانها برخوردار بود و به  السنه هندی، اردو، عربی و فارسی نیز ارج بسیار می نهاد.

"العتبی" در کتاب "تاریخ یمینی"، گفتاری مشروح و مملو از صنایع ادبی در مورد حیات و فتوحات و خصوصیات سلطان محمود غزنه لی دارد. این کتاب به زبان عربی نوشته شده و از مهمترین تواریخ و کهنترین تاریخنامه‌های عصر غزنویان است. تاریخ عتبی در زمان سلطان محمود غزنوی نوشته شده و به مناسبت لقب یمین‌الدوله محمود، به یمینی معروف شده است.

از دیگر دانشمندانی که در این دوران زندگی می کرد و در دربار سلطان حضور داشت ابوریحان بیرونی است که در ستاره شناسی و ریاضیات سرآمد روزگار خود بود که کتاب "تحقیق ماللهند " خود را در این ایام نوشت.

سلطان محمود پس از مرگش با عناوینی چون "شیر جهان" و "یگانه زمان" معرفی شده است.

نوشته: دکتر گورای کیرپیک

ترجمه: فرزاد صمدلی



خبرهای مرتبط