په تونس كې د نوي نظام پر وړاندې پراته خنډونه

په تونس كې د ۲۰۱۰م كال د دسمبر د مياشتې په ۱۷مه نېټه د محمد البوعزيزي په نامه د يو ځوان كارګر لخوا د ځان د سوځونې سره پيل شوى بهير چې وروسته د عربي پسرلي په نامه هم ياد شو د يو زيات شمېر هېوادونو تقدير بدل كړ.

429951
په تونس كې د نوي نظام پر وړاندې پراته خنډونه

په تونس كې د ۲۰۱۰م كال د دسمبر د مياشتې په ۱۷مه نېټه د محمد البوعزيزي په نامه د يو ځوان كارګر لخوا د ځان د سوځونې سره پيل شوى بهير چې وروسته د عربي پسرلي په نامه هم ياد شو د يو زيات شمېر هېوادونو تقدير بدل كړ. البوعزيزي په اصل كې له پوهنتونه فارغ شوى وو او په پلازمېنه كې يې د بېكارۍ له وجهې په لاس ګاډي كې شيان خرڅول. پوليسو د نوموړي لاس ګاډى ورنه واخيست. البوعزيزي هم د بلې چارې پر ځاى ځانله اور واچولو. په تونس كې د زين العابدين بن علي مستبد ژريم د خلكو د لاريونونو پر وړاندې مقاومت له لاسه وركړ او د ۲۰۱۱م كال د جنورۍ په ۱۴مه نېټه له هېواده وتښتېد.

پينځه كاله وروسته په هېواد كې داسې يوه بله پېښه هم رامنځته شوه چې د تونس ديموكراتيك بهير تر سوال لاندې راوړ. ددې هېواد د قصرين په ښار كې پېښه شوه. د رضا يحياوي په نامه يو تن ځوان چې نوم يې په ۲۰۱۴م كال كې ددې ولايت د مقام لخوا د كارموندنې په لست كې شامل شوى وو او د كار لپاره يې انتظار ويست، څو وړاندې خبر شو چې نوم يې د كارموندنې له لسته بېرته پاك شوى دى. رضا يحياوي په دې پرېكړې د اعتراض په موخه د برېښنا يوې ستنې ته وښود چې د برېښنا د نيولو په پايله كې ووژل شو. د البوعزيزي د پېښې نه پوره پينځه كاله وروسته د جنورۍ په ۱۴مه نېټه د يحياوي د مړينې سره سم د تونس د پلازمېنې سربېره په ۱۶ ايالتونو كې يو ځل بيا لاريونونه پيل شول.

د تونس حكومت ددې لاريونونو د مهارولو لپاره په يو شمېر سيمو كې پر تګ راتګ بنديز ولګولو. ددې سره سره دا بايد هېره نشي چې ۵ كاله وړاندې خلك ددې لپاره لارو او كوڅو ته راوتلي ول چې د مستبد رژيم پر وړاندې د درناوي نه د ډك ژوند د حق د ترلاسه كولو او د ديموكراتيك نظام د رامنځته كولو په موخه مبارزه وكړي. د ۲۰۱۶م كال لاريونونه بيا د همدې ديموكراتيك نظام د شتوالي په پايله او رڼا كې ترسره كيږي.

له دې هم بايد انكار ونشي چې په تونس كې د ۲۰۱۱ كال انقلاب او را وروسته بهير د ژورو اشتباه ګانو سره مل وو. تر ټولو مهمه بېلګه يې په هېواد كې د هر اړخيزواقتصادي اصلاحاتو د رامنځته كولو په برخه كې د حكومت ناكامي ده. دا نيمګړتيا د لاريون كوونكو تر ټولو مهمه بهانه بلل كيږي.

په تونس كې روان لاريونونه د پينځه كاله وړاندې لاريونونو سره توپير لري. اوس خلك د دوى لخوا د ټاكل شوي حكومت نه د اقتصادي اصلاحاتو غوښتونه كوي. د نړيوال بانك د شمېرو له مخې اوسمهال په تونس كې د بېكارۍ كچه ۱۵ سلنه ده. د ځوانانو ترمېنځ د بېكارۍ كچه ۳۷ سلنه ده او د پوهنتون د فارغينو ترمېنځ بيا د بېكارۍ سطحه ۶۲ سلنې ته لوړه شوې ده. دا شمېر په ۲۰۱۰م كال كې د انقلاب نه وړاندې د شمېرو په پرتله لوړې دي.

په تونس كې د زين العابدين بن علي اقتصادي سياستونه چې لېبرالي بڼه يې درلودله، د سيمې د نورو عربي هېوادونو په پرتله بريالي ول. ددې سره سره په تونس كې د بن علي د اقتدار پر وړاندې د عصيان بل مهم لامل هم اقتصادي فقر وو. په ځانګړي توګه د هېواد د سيدي بو زيد په سيمه كې چې مركزي سيمه ده او د عصيان د پيل مركز هم بلل كيږي خلك بېوزله ده. د بن علي د اقتصادي بريا مهم فكتور په هېواد كې د عايداتو د غير عادلانه وېش وو. سربېره پر دې بن علي د خپلو خپلوانو، دوستانو او نږدې همكارانو لپاره پراخه اقتصادي اسانتياوې برابرې كړې وې.


په تونس كې د انقلاب نه وروسته سياسي چارې د ديموكراتيك بهير نه برخمنې شوې خو اقتصادي چارې بيا د مثبت بدلون پر لار د ګام پورته كولو په برخه كې پاتې راغلې. د هېواد صادرات ټيټ شول، د توريزم عايدات كم او د كيمياوي سرې او فاسفورس توليدات لږ شول. دا ځكه چې د نوي حكومت ټوله انرژي د سياسي مسايلو په اوارولو ولګېدله. د هېواد د نوي أساسي قانون په جوړولو ډېر وخت ولګېد او اقتصادي ډګر ته زمينه مساعده نه شوه.

د بله پلوه په عربي نړۍ كې د تونس د هېواد په څېر د يو سيكولر حكومت سره په إسلامي ارزښتونو ولاړ د النهضه د ګوند ترمېنځ سياسي ناندريو هم ډېر وخت ونيولو.

د بله پلوه په ګاونډي لېبيا كې د مركزي اقتدار نشتوالى ددې سبب شو چې ستخدريځه اسلامپاله ډلې په تونس كې هم د فعاليت لارې چارې ومومي. ددې امله په هېواد كې سيكولرو ګوندونو د ترهګري تاوتريخوالي پړه د النهضه پر ګوند واچوله. په تېر يو كال كې د باردو پر موزيم، د انګليسي سيلانيانو پر قافلې او د ولسمشرۍ د ساتونكي ګارد باندې ترهګري بريدونو د توريزم په سكتور منفي اغېزه وكړه.

د ۲۰۱۴م كال په پارلماني ټاكنو كې د ندا تونس په نامه د ګوند برياليتوب هم ونشو كولاى چې د ناندريو مخه ونيسي. د حكومت نه د استعفاګانو لړۍ او د مخالفينو سختو نيوكو ددې ګوند پرمختګ د خنډ سره مخ كړ.


د عربي پسرلي د بهير د نورو هېوادونو په پرتله په تونس كې سياسي حالات نسبتاً آرامه او اوسنى حكومت د ټولو ستونزو سره سره بريالى بلل كيږي. په تونس كې د يو دايمي ديموكراتيك نظام د رامنځته كېدو لپار لا ډېر وخت شته دى. كه چېرې اوسنى ترينګلى حالت كنترول او اداره نشي نو اقتصادي ستونزې او ترهګري وېره به د هېواد اوسنۍ رژيم د لا زياتو ستونزو سره مخامخ كړي. ددې دواړو ستونزو د لمنځه وړلو په موخه بايد نړيواله ټولنه د تونس سره مرسته وكړي. سربېره پر دې په هېواد كې دننه سياسي ګوندونه او مهم شخصيتونه هم بايد په احتياط ګام پورته كړي.



اړوند خبرونه