Суу менен башталган маданият - 19.2021

Анадолунун өзгөчө шаары Бергама.

1560300
Суу менен башталган маданият  - 19.2021

 

Байыркы доор дегенде  эсибизге мифлогия, мифология дегенде байыркы доор келет. Бири бирин азыктандырып, жанаша келет бул эки  факты.

Анадолу географиясынын көптөгөн шаарлары мифологиялык кудайлар жана алар үчүн курулган имараттар менен өзгөчөлөнүп турат. Бирок алардын арасында өзгөчө бир шаар бар: Бергама ... Бергама кудайлардын падышасы Зевске, Зевстин жубайы Герага, түшүмдүүлүктүн кудайы Деметерге, ден-соолуктун кудайы Асклепиоско жана Египеттин кудайларына арналган курулуштары менен айырмаланат. Бүгүн биз сиздерге байыркы дүйнөнүн алдыңкы маданият жана көркөм өнөр борборлорунун бири Бергама, Батыш Анадолунун кичинекей, бирок маанилүү королдугу жана анын "падышаларга ылайыктуу" суу  курулуштары жөнүндө айтып беребиз...

Бергама королдугунун борбор шаары Пергамон тактап айтканда Бергама байыркы мезгилден тарта азыркы күнгө чейин бир топ цивилизацияны жашатып келген. Бүгүн Измирдин Бергама районунда жайгашкан архитектуралык, көркөм өнөр жана саламатык сактоо тармагында алдыңкы орунду ээлеген бул байыркы шаардын суу курулуштарынан баштайлы.

Бергама Рим, Стамбул жана Кудс менен бирге байыркы дүйнөнүн керемети болгон суу курулуштары болгон шаар. Бергамадагы суу курулуштары тууралуу жазылган көп сандаган китеп жана иликтөөлөр бар. Азыркы күндө тилекке каршы монументалдык мүнөздөгү бул кулуштардын калдыктары калган.

Оболу бир гана суу түтүктөрүндө жасалган басымдуу суу чыгаруу биринчи жолу Бергама королдугунун борбор шаары Пермагондо суу түтүктөрүндө колдонула баштайт. Бергмадагы көңүлдөрдү бурган башка бир  үлгү коргошун түтүк системасы. Бул система менен борбор шаардын 45 километр узундугундагы Мадра тоосунан ташылган суу, үч өрөөн жана эки адырды ашып өтөт. Өрөөндөрдүн бири 50 кабат бийик имараттын бийиктигинде. Суу жер астына төшөлгөн чоң таштардан өткөрүлүп, коргошун түтүктөр менен шаарга алып келинет. 200 000ден ашуун түтүктөн турган мындай чоң суу жолуна 20 -  кылымга келгенге чейин кездешилген эмес. Бул жактан алып караганда дүйнөнүн алдыңкы суу курулуштарынын бири жана королдорго ылайык бир суу курулушу катары эскерилет Бергама суу жолу.

Пергамон байыркы шаарынын пландалышында жердин формасы да маанилүү ролду ойнойт анткени бир тоонун эңишине курулат жана королдуктун борбор шаары болот. Прегамондо  түз жер болбогондуктан терассалар курулуп, жерге ылайыкташкан архитектуралык жана шаар планынын теңдеши жок бир үлгүсү турмушка ашырылат.

Чептер жайгашкан «Жогорку шаар» королдордун, интеллигенттердин жана командирлердин жашаган аймагы. Анын тышында бул жерде бир байыркы театр бар. Эңишке жазданган, 10 000 кишилик көлөмү менен байыркы мезгилдин эң тик театры ал... «Төмөнкү шаарда» болсо гимназия, Деметер жана Гера Ыйык аянты орун алган. Рим мезгилине таандык Египет кудайлары үчүн кыштан курулган жана мыкты сакталган шаардын эң чоң монументалдык  курулушу Кызыл Авлу да ушул жерде.

Шаар бардык тарабынан өзгөчө, бирок аны дүйнөдөгү байыркы шаарлардын арасынан башка орунга койгон Асклепиос храмы ... Байыркы доордун медицина кудайынын атына курулган бул храм Асклепион ыйык жайынын аягында жайгашкан. Асклепион ыйык жайы негизинен дүйнөнүн алгачкы ооруканаларынын бири болгон.

Көнүмүш болгон ооруканалардан айырмаланса да  бейтаптар айыгуу үчүн барган, дарыгерлер карап, дарыланган жер. Батыш Анадолунун негизги саламаттык сактоо борбору Асклепион, ошол эле учурда сунуштоо жолу менен дарылоочу жана коомдук саламаттыкты сактоо саясаты иштелип чыккан алгачкы мекеме.

Кире бериштеги каалгасында «Бул жерге өлүм кире албайт» деп жазылганы жөн гана айтылган сөз болбосо керек бирок Асклепионго кош бойлуулар менен өлүмчүл оору менен ооруган бейтаптардын кабыл алынбагандыгы бир чындык. Шапаалуу жана ыйык деп кабыл алынган  булак жана бассейндер менен бирге уйку бөлмөлөрү да бар Асклепиондо. Дарылангандарды тескери аба шарттарынан коргоо үчүн узун жер астындагы туннель курулган. Бул борбордо бейтаптар уйку бөлмөлөрүндө  уктатылып, ойгонгондо түштөрүн дин кызматкерлерине айтып беришкен жана ошого жараша кандай дарыланары белгиленген. Мунун тышында ачкачылык, суусуздук, баткак мончолору, өсүмдүк майы жана мазьдар менен жасалган массаждар, күнгө күйүү терапиялары болгон. Бул азыркы күндөгү адамдардын миңдеген жылдан кийин колдонгон терапиясы. Өзгөчө  бейтаптарга ыйык жана шыпаалуу экенинне ишенилген суулардан ичирилет, бассейндерде жуунушуна мүмкүнчүлүк берилет жана ыйык булактын суусунун үнү уктурулчу. Ушундайча бул борбордо психотерапия суунун айыктыруучу күчү менен бириктирилген жана кыйын учурларда хирургиялык кийлигишүү болгон.

Белгилүү болгондой Гален бул саламаттык сактоо борборунда бейтаптарды дарылаган жана сабак берген. Гален Гипократтан кийин медицина илимине эң чоң салым кошкон, дүйнөнүн алгачкы дарыгери жана фармацевттердин бири.

Асклепионго жакын жерде тери ооруларына жакшы жардам берген ысык булак болгон. Ал мезгилде шыпаалуу суулар болгон жер  SPA деп аталган. Бүгүнкү күндө кеңири колдонулуп келе жаткан SPA бул латынча "Salus Per Aqua", "Суудан келген  ден-соолук" сөздөрүнүн кыскартылышы.

Бергаманын дагы бир эң маанилүү имараты - Зевстин курмандык чалынуучу жайы ... Жылдар ичинде  бөлүк бөлүк түрүндө Германияга алып барылган Бергамада Зевс курмандык чалынуучу жайы, бир гана кенен тепкичтүү, көркөмдүү курулушу менен эмес, үстүндөгү чеканка фигуралары менен да адамды сыйкырлайт.

Жеңиш эстелиги болгон бул курмандык чалынуучу жай байыркы доорго таандык монументалдык курулуштардын арасында өтө маанилүү орунду ээлейт. Фигуралардын кыймыл - аракеттери жана мимикалары Бергама сүрөтчүлөрүнүн чеберчилигин да ачып берет ... Бүгүн Берлинде барып көрүүгө боло турган бул уникалдуу маданий кенч, археологиялык экспонаттарды кайтаруу боюнча жүргүзүлүп жаткан иштердин негизинде  эртерээк тиешелүү болгон Бергамага кайтып келишин каалайбыз.

Бергамадан сөз кылып пергаменттен сөз кылбай коюуга болбойт. Жыртылбаган оңой менен күйбөгөн, эки тарабына да  жазуу жазуу үчүн атайын даярдалган жаныбар териси пергамент. Папирустун бат жыртылышы жана Египет тышындагы географияларда оңой менен табылбашы, бергамалыктардын адамзатка эң чоң белектеринин бирин табууларына мүмкүнчүлүк түзөт.

«Бергама кагазы» деген мааниге келген пергамент латынчадан бардык тилдерге өтөт. Бергамалыктар пергаментти тапкан цивилизация болгондуктан китепканаларын да  бул кагазга жазылган  миңдеген чыгармалар менен толтурушат. Ушундайча 200 000ге жакын кол жазмасы чыгармалар менен байыркы дүйнөнүн үч чоң китепканасынын бири болот көркөмдүү Бергама китепканасы.

Бергамага жакын жерде жайгашкан жана көпүрөсү, монументалдуу фонтаны жана туннелдери менен көңүлдү өзүнө бурган Байыркы Аллианой дарылоо борбору жөнүндө кыскача сөз кылалы. Аллианой "Ден - соолук кудайы Асклепиондун" мекени катары белгилүү ... Күкүрт суусу 45 градуска жеткендиктен, Аллианой байыркы дүйнөнүн алдыңкы саламаттык сактоо борборлорунун бири болгон. Бергамадагы Асклепиондо психотерапияга негизделген дарылоо колдонулса, Аллианойдо гидротерапия, башкача айтканда, суу менен дарылоо колдонулган. Тилекке каршы, бүгүнкү күндө бул дарылоо борборун Йортанлы дамбасы каптап калган.

Казуу иштеринин жүрүшүндө көп сандаган айкелдер, айнек буюмдар, алтын, күмүш жана коло монеталар түрүндө  бир  Афродита айкели табылды.

Бергама ЮНЕСКОнун дүйнөлүк мурастар тизмесинин "Көп катмарлуу маданий ландшафт зонасы" категориясына киргизилген, анткени анда эллиндик, Рим жана Осмон дооруна таандык катмарлар бар. Урматтуу окурмандар,  бул жумада кереметтүү шаардын суу структуралары жана дүйнөдөгү биринчи Асклепион ооруканасы жөнүндө сөз кылдык.



Тектеш кабарлар