Түрк дүйнөсүнөн тандалмалар-117

Түрк элдеринин адабиятынан – Азербайжан жазуучусу Жафер Жаббарлынын чыгармачылыгы

1515584
Түрк дүйнөсүнөн тандалмалар-117

Урматтуу китеп күйөрмандары, программабыздын бүгүнкү чыгарылышында Азербайжан элинин чыгаан жазуучусу, драматург Жафер Жаббарлы жана анын чыгармачылыгы тууралуу кеп кылабыз.

Түрк дүйнөсүнүн драматургия жаатында таанылган инсандарынын бири – драматург, жазуучу, журналист, акын, котормочу жана адабий сынчы Жафер Жаббарлы. Анын адабий чыгармалары окурмандар жана көрөрмандарынын жан дүйнөсүнө сиңип, унутулгус бай мурас болуп калган. Пьесалары Азербайжандан сырткары чет элде көрсөтүлүп, учурда Азербайжан театрынын репертуарларында орун алган. Ал ошондой эле коомчулукка акын катары таанылып, лирикалык-романтикалык жана сатирикалык ырларын жазып калтырган. Жазуучунун өмүр-баянын барактай келсек, анын балалык чагы өтө оор өткөн экен. / Ал 1899-жылы Бакунун Хызы деген айылында жарык дүйнөгө келген. 3 жашынан атасынан жетим калып, жокчулуктун айынан энеси бир да баласын окута албаган. Бирок, Жафердин окууга жөндөмүн көрүп, айылдагы молдого берет. Окууга болгон дилгирлиги аны дагы бир молдонун колунда, андан соң Орус-Татар тузем мектебине чейин жеткирет. Ошол мектепте окуп жүргөн мезгилдерде эле ыр жана аңгемелерин жазып, чыгармалары гезит-журналдарга жарыялана баштаган. “Куртулуш” аттуу журналдын конкурсуна берген ыры менен биринчи орунга чыгып, аты жаштайынан элге таанылган. Кийин 1915-1916-жылдары бир топ журналга кырктан ашуун ырлары жарыяланган. Алар негизинен ошол учурдун коомчулугундагы көйгөй болгон караңгылык, адилетсиздик, башкача айтканда, ач көз молдолор, караңгы соодагерлер, аялдын укугунун тебеленишин ашкерелеген жаңыча көз караштагы ырлары болгон. Жаббарлынын чыгармачылыгы ыр менен башталса да эл аны драматург катары таанышат. Совет бийлиги орногондон кийин ал Бакуда театралдык институтту жана Азербайжан мамлекеттик университетинин Чыгыш таануу факультетин бүткөргөн. Андан соң “Коммунист” журналына котормочу, адабият, театр жаатында жазуучу, сценарист жана режиссёр болуп иштеген. Алгачкы кино жанрында жана театрда мына ушул кишинин эмгеги зор болгон. 1932-жылы ал Азербайжан элине кылган кызматы үчүн “Эмгек” ордени менен сыйланган. Жазуучу 1934-жылы мезгилсиз келген жүрөк оорусунан каза тапкан.

Жафер Жаббарлы реалист жазуучулардын катарына кирет. Анын окурмандар тарабынан жакын кабыл алынышынын себеби, чыгармаларынын романтикалуу мотивдер менен коштолгонунда. Чыгармачылыгы ыр менен башталып, аңгеме жана драма менен уланган.  Анын алгачкы драмасы 1916-жылы “Көз жашта сакталган кубаныч” деген ат менен жарыкка чыккан. Коомчулуктун кызыгуусунун артышы менен кийинки пьесалары да жазылган. 1918-жылы жаратылган “Насреддин Шах” аттуу тарыхый пьесасынын өзгөчө орду бар. Бул чыгармасында Жаббарлы 19-кылымдын аяк чендеринде феодал Иранда болгон окуяларды чагылдырат. Иран падышасы Насреддиндин өлтүрүлүшү жана зулумга каршы элдин көтөрүлүшү баяндалат. 1918-жылы жарык көргөн “Траблус согушу” аттуу пьесасында италян аскерлеринин Траблуска көз артышы менен түрктөрдүн аларга каршы согушу тууралуу болуп, мында ата мекендин ыйыктыгы баяндалган. Ал эми “От келини” аттуу трагедиялуу пьесасында 9-кылымда Азербайжанды басып алган араптарга каршы күрөшкөн легендарлуу Бабек баатыр тууралуу жазылган. Ушул чыгармасынан кийин тарыхый темалардан күнүмдүк, реалдуу темаларга, башкача айтканда, совет доорунун кишилери, алардын жашоолорун, максаттарын жана кыйынчылыктарын камтыган “Севил”, “Алмаз”, “Яшар” сыяктуу чыгармаларын жараткан.

Жафер Жаббарлынын чыгармачылыгынын дагы бир өзгөчөлүгү эл биримдигин, элдин тынччылыгын ойлоп, бул багытта эмгектерин жараткандыгында. Буга мисал катары Азербайжанда тез тезден кайталанган орус жана армян улуттары менен болгон пикир келишпестиктерин чыгармасында орун бергенин айтууга болот. Эл тынччылыгы жана достугуна токтолуп, тарых барактарынан кылдаттык менен так маалыматтарды алып чыгып, аны чыгармаларында мотивациялык мааниде чагылдырган. Мына ушул себептен анын эмгектери эскирбестен, окурмандары тарабынан азыр дагы окулуп келет. Жафер Жаббарлы бала чагынан бери адамдардын оор турмушун, коомдун бай-кедей болуп бөлүнгөнүн көрүп, бул машакаттуу жашоону жазып, адилетсиздикке карата жол издеп, өмүрүнүн көбүн чыгармачылыкка арнаган улуу инсан катарында бааланат.

Урматтуу окурмандар, бүгүнкү программабызда Азербайжан элинин алдыңкы жазуучуларынын бири – Жафер Жаббарлы тууралуу учкай кеп болду. Ал чыгармалары менен өлкөсүнүн деми болуп, тарыхтан да, учурдан да маалымат берген билимдүү инсандардын бири. Анын чыгармалары бир топ тилге которулган жана бир топ илимий эмгектердин алкагында изилденип келет.

Программаны даярдаган Назгүл Кадырова.  



Тектеш кабарлар