Түрк дүйнөсүнөн тандалмалар-110

Түрк элдеринин адабиятынан – Пеями Сафа жана чыгармалары

1489835
Түрк дүйнөсүнөн тандалмалар-110

Урматтуу китеп күйөрмандары, программабыздын бүгүнкү чыгарылышында түрк адабиятынын белгилүү жазуучуларынын бири – Пеями Сафа жана анын чыгармалары тууралуу кеп кылабыз.

Белгилүү болгондой эле эски түрк адабияттарында поэзияга басым жасалган болсо, жаңы түрк адабиятында узун кара сөз түрүндөгү чыгармаларга, башкача айтканда аңгеме, роман жазууга көңүл бөлүнө баштаган. Албетте алгачкы түрк романдарына көз чаптырганыбызда тилдик кыйынчылыктарды көрүүгө болот. Мындан сырткары, алгачкы романдарда окуянын көркөмү багытында эң жөнөкөй жана кыска сүрөттөлгөнү маалым. Бул көрүнүш бара-бара кеңейип, өнүгүп, өлкөнүн маселелерин камтыган жана адамдын ички психологиясына чейин талданган олуттуу романдар жарала башталган. Мына ушундай түрк адабиятында роман жанрынын өнүгүшүнө бирден-бир салымын кошкон жазуучулардын бири – Пеями Сафа. Жазуучунун атын дүйнөгө тааныткан романдарынын өзгөчөлүгү – жогоруда да айтылып өткөндөй, каармандын ички психологиясын өтө кылдат сүрөттөп бергенинде болгон.

Пеями Сафа 20-кылымда жашап өткөн каламы күчтүү жазуучулардын бири. Ал 1899-жылы 2-апрелде Түркиянын Стамбул шаарында жарык дүйнөгө келген. Анын атасы акын Ысмайыл Сафа аттуу киши болгон. Атасынан эрте ажыраган Пеями Сафа жокчулуктун айынан жашоонун кыйынчылыгын эрте тартып, ал аз келгенсип тогуз жашында кургак учук оорусуна кабылган. Ушул себептен улам окуусун токтотууга мажбур болгон. 1910-жылы Стамбулдагы бир лицейде окуусун кайрадан уланта баштаган. Ошол жылдары алгачкы “Пианино мугалими” аттуу аңгемесин жараткан. Аркасынан “Эски дос” аттуу алгачкы романын жазган. Лицейде окуп жүргөндө оорусу күчөгөнүнөн жана үй бүлөлүк кыйынчылыктарынан улам окуусун кайра таштоого туура келген. Бирок окууга болгон шыгы аны өз алдынча француз тилин үйрөнүүгө түрткү берген жана муну менен батыш адабий дүйнөсүн үйрөнүп чыккан. Жалгыз гана адабий чыгармаларды окубастан медициналык, психологиялык жана философиялык эмгектерди кызыгып окуп, өзүн-өзү өнүктүргөн. 1-дүйнөлүк согуш учурунда он үч жашынан апасына жардам берүү максатында почтада иштей баштаган. 1917-жылы ошол эле Стамбулда мектепте мугалим болуп ишке кирген. Андан кийинки жылдары ар кандай мамлекеттик кызматтарда иштеген. Ошол эле учурда ар түрдүү гезит-журналдарга аңгемелерин жарыялап турган. Жашоосунун көбүн чыгармачылыкка арнаган жазуучу романдары, аңгемелери, драмалары, публицистикалык чыгармалары, илимий макалалары жана окуу куралы китептери сыяктуу түрдүү эмгектери менен белгилүү. Пеями Сафа 1961-жылы каза болгондон кийин аркасында Түркия мамлекети тарыхынын белгилүү бир доорун анализдөө үчүн жетиштүү деңгээлде чыгарма жазып калтырган десек болот. 62 жылдык жашоосунда Балкан согушу, 1-дүйнөлүк согуш, Улуттук күрөш, Мамлекеттүүлүктүн жарыяланышы, латын тамгасынын кабыл алынышы, 2-дүйнөлүк согуш, көп партиялуулуктун кабыл алынышы, “Демократия” партиясынын доору жана 27-май ыңкылабы сыяктуу тарыхый окуяларды башынан өткөргөн. Мына ушундай кыйла тарыхый окуяны көргөн жазуучунун аркасында 200гө жакын жазуу эмгектери келечек муунга калган.

 Пеями Сафанын чыгармаларынын негизи - батыш менен чыгышты салыштырып жазганында болгон. Башкача айтканда, Осмон Империясынын ордуна Түркия мамлекети курулуп жана батыштын үлгүсү менен башталган жаңыча жашоо жазуучулардын негизги темаларынан бири болгон. Пеями Сафа Түрк маданияты менен Европа маданиятынын салыштырып, чыгыш маданиятынын таза, таасирдүү жагын, ал эми батыш маданиятынын кемчиликтерин, адамга болгон залакасын ар түрдүү окуя менен чагылдырып көрсөткөн. Мындан сырткары ал адамдардын жеке жашоосундагы көйгөйлөр: сүйүү, ооруу, жаш-кары болгон эки муундун ортосундагы маселелерди чеберчилик менен сүрөттөп сунган. Жазуучу чыгармачылык жолунда аңгеме менен баштаса да романдары менен популярдуулукка жеткен. Анын “Кыздар тууралуу”, “Чагылган”, “Тополоң”, “Кечки маал эле”, “Сүңгүлөрдүн көлөкөсүндө”, “Жаш кыздын кылмышы”, “Жанан”, “Тогузунчу аскердик палатасы” “Фатих аскердик академиясы”, “Атилла”, “Күмөндүүлүктүн романы”, “Мадмазел Норалиянын креслосу”, “Жалгызбыз” жана “Биз адамдар” сыяктуу романдары белгилүү. Өмүрүнүн соңку жылдарында жазуучунун түрк маданиятына чоң салымын кошкон макалаларын окууга болот. Ар дайым адабиятка күйгөн жана саясий маселелерде да өз пикирин ачык айткан Пеями Сафа доорунун белгилүү адабиятчы жана саясатчылары менен тыгыз байланышта болуп талкууларга көп катышкан. Кырк үч жыл боюу талыкпастан чыгармачылык менен эмгектенген Пеями Сафанын ар бир романы жөн гана окуудан сырткары адамды терең ойлонтуп кайрадан окуп чыгууга түрткү болгон чындыктын кабарчылары деп айтууга болот. Азыр да анын романдарынын популярдуугунун жоготпогонунун себеби, ал адамзаттын тышкы жана ички дүйнөсүн окурмандарга электен өткөрүп кылдаттык менен жазгандыгына байланыштуу.

 Урматтуу окурмандар, бүгүнкү программабызда эл арасында “Энциклопедиялык жазуучу” деген аткан конгон белгилүү түрк жазуучусу Пеями Сафа тууралуу учкай кеп болду. Анын чыгармалары ар дайым окурмандары тарабынан баркталып окулуп келет жана кээ бир чыгармалары бир топ чет тилдерине которулган.

Программаны даярдаган Назгүл Кадырова.



Тектеш кабарлар