Tunisdə “Ərəb baharı”

Sözügedən mövzu ilə bağlı sizə SETA – Siyasət, İqtisadiyyat və Cəmiyyət Araşdırmaları Fondunun (Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfı) direktoru Murat Yeşiltaşın “Tunisdə “Ərəb baharı” məqaləsini təqdim edirik

1682200
Tunisdə “Ərəb baharı”

 

  “Ərəb baharı” inqilablarından uzaq və bölgədə tək demokratik ölkə olan Tunis dərin bir böhrana girib. Respublika prezidenti Qeys Səid 26 iyul gecəsi parlamentin bütün səlahiyyətlərini bir aylığa dondurdu, millət vəkillərinin toxunulmazlığını təxirə saldıı, mövcud baş nazir Hişam əl-Meşişini vəzifədən kənarlaşdırdı və öz müəyyənləşdirəcəyi baş nazirlə ölkəni idarə edəcəyini elan etdi.

  Əslində 2011-ci ildəki “Yasəmən inqilabı”ndan bəri ölkədə yaşanan hadisələr böhran üçün “gəlirəm” deyirdi. Korona virusu epidemiyası, sosial xidmətlərin pisləşməsi, işsizlik və sui-istifadə 2021-ci ilin yanvar ayından Tunisi etirazlara bürüdü. Elə o vaxtdan ölkə başçısı Qeys Səid və baş nazir Hişam əl-Meşişi arasında gərgin bir anlaşılmazlıq yaşanmağa başladı. Prezident 11 nazirin təyin edilməsini təsdiqləmirdi.

  2019-ci ildə ikinci mərhələdə prezident seçilən Qeys Səid hüquq üzrə  professordur. Siyasətə sonradan atılan bu ad ümumilikdə siyasi partiyaların əksəriyyətinə qarşı olması ilə tanınırdı. Təmsili demokratiyanı tənqid edən və həqiqi demokratiya fikirinə üstünlük verən Səid populist çıxışlar etməyi sevir. O, 2011-ci il inqilabından bu yana parlament sisteminin problemlərə həll tapmamasından şikayət edən kütlələrin tərəfində oldu. Tunis Məclisindəki ən böyük partiya olan Əl-Nahdanın mərkəzlərinə hücumlar başladı.

  Bu gün prezident Qeys Səid bütün icra və mühakimə strukturlarını əlinə alıb. Ordunun dəstəyilə çevriliş edən başçının Tunisin siyasi-iqtisadi problemlərinə həll tapması çətin görünür. O, böyük ehtimalla Misirdəki 2013-cü il Sisi çevrilişindən ilham alıb Körfəz ölkələrindən pul gələcəyini düşünür. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri neçə vaxtdır Tunisdə hərəkətdədir. Bu baxımdan Tunis Körfəzin yeni bir status-kvo hücumu ilə qarşı-qarşıya qala bilər. 

  Ölkə parlamentinin və Əl-Nahda partiyasının sədri Rəşid əl-Qənnuşi prezident Qeys Səidin qərarlarını "inqilaba və konstitusiyaya qarşı çevriliş cəhdi" adlandırıb və xalqı buna qarşı çıxmağa çağırıb. Bununla Tunisin ağır axsaq on illik demokratiya dövrü aşkar şəkildə ciddi imtahan müddətinə girib.

  Qeys Səidin siyasatə zərbəsi yalnız ərəblərin tək demokratik ölkəsi kimi görünən Tunisin siyasi böhranından xəbər vermir, eyni zamanda, ərəb dünyasında islamçıların demokratiya ilə uyğunlaşması təcrübəsinin ən uğurlu nümunəsinin sonaçatma təhlükəsini yaradır. Belə ki, Liviyanın qiyamçı generalı Xəlifə Hafter Tunisdəki 25 İyul Çevrilişini Müsəlman Qardaşlar Təşkilatı məsələsinə bağlayır.

  Son 10 ildə parlament sədri Rəşid Qənnuşi özünün Əl-Nahda partiyası ilə balanslı siyasət yürütmüşdü: bəzən ölkə prezidenti namizədi çıxarmayaraq, bəzən sol və liberal partiyalarla koalisiya yolunu tutaraq demokratik və dünyəvi (laik) fikirlərlə getmişdi. Hətta 2016-cı ildə "Tunisdə siyasi İslama yer qalmadı" deyə söylədi, özlərini "Müsəlman demokrat" adlandırdı, Əl-Nahda Hərəkatının X Konqresində dinlə partiyanın ayrıldığı qərarını elan etdi. Bu gün yaranan böhran Tunis demokratiyası qədər Əl-Nahda partiyası və Rəşid əl-Qənnuşinin də çətin imtahanıdır.

  Türkiyə Tunisdə son baş verənləri "konstitusiya nizamına qarşı edilən çevriliş" adlandıraraq buna qarşı çıxır, ölkədə demokratik prinsiplərin çox qısa zamanda yenidən təsis edilməsini istəyir. Qərb ölkələri isə yenə müşahidəçi və səssizdir. Demokratik dəyərlər deyil, konkret maraq yollarını izləyirlər. 

  Şimali Afrika və Tunis bölgəsinin gələcəyi son dərəcə böhranlı bir vəziyyətə girib. Tunisdə demokratiya itsə, bölgə mənfi təsirlərə məruz qalacaq. Tək həll isə demokratiyaya sahib çıxaraq sabitliyi təmin edəcək siyasi bir iqlim mühitinin yaradılmasıdır.



Әlaqәli Xәbәrlәr