Amerika gerimi qayıdır?

SETA-da vəzifəli dossent Murat Yeşiltaşın “Amerika gerimi qayıdır?” adlı analitik yazısını təqdim edirik.

1568461
Amerika gerimi qayıdır?

20 yanvar tarixindən etibarən Co Bayden ABŞ-ın 46-cı prezidenti olaraq vəzifəsinin icrasına başladı. Bayden son 70 ildə ən çox səs toplayaraq prezident seçilən demokratik namizəd olaraq tarixə düşdü.

Noyabr-ayından yanvar ayına qədər keçən müddət güman edildiyi kimi xaotik oldu. Trampın sülh yolu ilə prezident kürsüsünü təhvil verməyəcəyi ilə bağlı bir gözlənti var idi, lakin heç kim hadisələrin gəlib çatdığı nöqtəni təxmin edə bilməzdi. 6 yanvarda Amerika tarixində bir ilk oldu və Tramp tərəfdarları konqres binasına basqın etdilər. Qanlı basqında 5 nəfər öldü, ABŞ-ın dünya miqyasında pisləşən imici yerlə-yeksan oldu. Qanlı basqından sonra Trampa istiqamətli ikinci dəfə impiçment prosesi üçün səs verildi. ABŞ-ın paytaxtı Vashinqton İraqın paytaxtı Bağdadda hər zaman gördüyümüz mənzərələrə şahid oldu. 25 mindən çox amerikalı əsgər paytaxt küçələrində barrikadalar qurdu və konqres binasının içərisində yerləşdi. Bütün bunlar baş verərkən ABŞ-da korona epidemiyası səbəbindən ölənlərin sayı gündə 4000-i keçdi. Baydenin bir xaraba götürdüyünü desək səhv olmaz. Məhz Bayden necə bir Amerika qurmaq istəyir?

Bayden və komandasının bu suala cavabı çox açıq görünür. Bayden "Amerikanın geri qayıtdığını" söylədi. Bu açıqlama çoxları tərəfindən Baydenin ümumiyyətlə daxili və xarici siyasət anlayışını göstərən bir çərçivə kimi başa düşüldü. Bəs Amerikanın qayıdışı nə deməkdir? Baydenin xarici siyasət çərçivəsini əks etdirən bu yanaşmanın ilk sütunu Amerika rəhbərliyinin yenidən qurulmasıdır. Dövlət katibi Blinken ABŞ-ın qlobal sistemə rəhbərlik etmədiyi təqdirdə, boşluğun avtoritar qüvvələr tərəfindən doldurduğunu və bunun beynəlxalq sistemdəki qeyri-sabitliyə səbəb olduğunu iddia edir. Bayden xarici siyasətdə əvvəlcə Amerika liderliyini bərpa etməyə cəhd göstərmək məcburiyyətində olduğunu bilir. Bu rəhbərliyin iki vacib alt komponenti var. Biri ABŞ-ın zədələnmiş imicini, digəri isə Çin və Rusiyaya qarşı güclü liderlik mövqeyini bərpa etməkdir.

Baydenin ikinci prioriteti beynəlxalq qurumların əhəmiyyətini yenidən artırmaqdır. Tramp dövründə ABŞ BMT, NATO və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı kimi hakim beynəlxalq qurumlarla ciddi problemlər yaşadı. Baydenin xarici siyasəti ilk növbədə beynəlxalq qurumların yenidən gücləndirərək Amerika rəhbərliyinin bu qurumlar vasitəsilə bərpası üzərində qurulub. Bu çərçivədə çoxtərəfliliyin Amerikanın xarici siyasətində əhəmiyyətli bir yer tutacağını söyləyə bilərik.

Baydenin üçüncü prioriteti qlobal iqtisadiyyatda Amerika liderliyini bərpa edəcək yeni bir tənzimləmə etməkdir. Bu nöqtədə Tramp dövründə ABŞ-Çin ticarət müharibələri xatırlanır. Baydenin Çini özünə rəqib kimi görməsi tamamilə aydındır, ancaq Çini Tramp yaxud da də Respublikaçılar kimi də görmür. Milli Təhlükəsizlik üzrə məsləhətçisi Sullivanın "Çinlə birlikdə yaşamaq" düsturunun xarici siyasətin əsas xətti olduğunu söyləməsi Baydenin Çinə qarşı mübarizə aparmaq əvəzinə Çin ilə güzəştə getmək yolu ilə onu dəyişdirmək siyasətini davam etdirə biləcəyini göstərir. Ancaq Baydenin iqtisadi problemi yalnız Çin ilə deyil. Korona epidemiyasından qaynaqlanan iqtisadi vəziyyətin Baydenin iqtisadi siyasətini kifayət qədər məşğul edəcəyini göstərir.

Baydenin dördüncü prioriteti beynəlxalq hüquq və qaydalara əsaslanan liberal nizamı bərpa etməkdir. Bu kontekstdə deyə bilərik ki, beynəlxalq normaları bərpa etməklə Amerikanın rəhbərliyindəki imic itkisini aradan qaldırmağa cəhd edəcək bir siyasət müəyyən edilə biləcəyini söyləyə bilərik. Bu məqsəd ABŞ-dan qlobal sistemi yaşadan qlobal qaydalarla bağlı yeni tənzimləmələr etməsini tələb edir. Bunun üçün ABŞ-ın daha çox müttəfiqə ehtiyacı var.

Bu dörd sütunun ABŞ-ı beynəlxalq sistemə qaytara biləcəyi sualı son dərəcə vacibdir. Baydenin Trampdan təhvil aldığı ciddi problemlər və dünya siyasətinin dəyişən xarakteri bunun reallaşmasının çox çətin olduğunu göstərir.



Әlaqәli Xәbәrlәr