Liviya böhranı və həlli

Murad Yeşiltaşın mövzu ilə əlaqədar fikirlərini təqdim edirik.

1496942
Liviya böhranı və həlli

Liviyada hərbi zəmindən siyasi sahəyə üz tutan son hadisələr fərqli dinamikalara fəallıq qazandırdı.
Mərakeşdə və Montrödə keçirilən dialoq danışıqlarından sonra Prezident Şurasının bərpasına dair niyyət və ifadələr səsləndirildi. Bu səbəbdən Trablus və Benqazidəki xalq nümayişlərinin səbəb olduğu daxili siyasi gərginliyə paralel olaraq Milli Həmrəylik Hökumətinin Baş naziri Sərrac və Hafterin dırnaqarası Baş nazir Tınni vəzifədən ayrılacaqlarına dair bəyanat verdilər. Prezident Şurasının yeni quruluşu və sürüşkən olan siyasi zəmin onsuz da Sərracın oktyabr ayında vəzifəsini təhvil verməsi ilə bağlı yeni gərginliklərə işarə edir.
Hafteri dəstəkləyən dövlətlərin öz tərəfdarlarını dövlət qurumlarının həssas kadrlarına təyin etmə səylərində artım ola biləcəyi dəqiq kimi görünür. Belə bir mənzərə təbii olaraq Liviyada özləri üçün siyasi bir gələcək yaratmaq istəyən fərdləri və qrupları xarici dəstək tapmaq istiqamətində səfərbər edəcəkdir. Bu səbəbdən Liviyanın rəqabətə əsaslanan sosial və siyasi quruluşu yeni koalisiyalara və ya dağılmalara məruz qala bilər. Başqa sözlə, Liviyanın daxili siyasi rəqabəti çətin bir il üçün hazırlaşır.
Siyasi həll yolu üçün Dövlət Ali Şurasının başçısı Halid Mışri və Nümayəndələr Palatasının sədri Akila Salih arasında Mərakeşdə aparılan danışıqlar Liviyadakı böhranın sona çatmasında həlledici görünür. Konkret bəyanat verilməsə də Mışrinin Ankarada, Hafter və Salehin Qahirədə danışıqlar apardığı diqqət çəkdi. Bundan əlavə, aralarında problem olduğu məlum olan Hafter və Salihi bir arada saxlamaq cəhdləri də Sisini məcbur edir. Liviya Dialoqu adlanan Montrö danışıqları isə daha konkret bir addım kimi ortaya çıxdı. Siyasi prosesin başlanması və Prezident Şurasının bərpası bir razılaşma başlığı olaraq elan edildi. Əslində Sərrac bu elandan sonra siyasi dəyişiklik istəyini dilə gətirdi. 
Elə görünür Liviyada siyasətdə çaxnaşma hakimdir. Siyasi atmosferdə gərginlik olduqca Liviya sahəsinə nəzarət etmək istəyən dövlətlərin diktə etdiyi sözlər və sahədəki istiqamətləndirmələr yaxşıca hiss olunmağa başladı. Həmçinin Rusiya və Türkiyənin Liviya üçün apardığı danışıqlar da digər dövlətləri də narahat edir. Lavrovun bu həftə ərzində 'Türkiyə ilə razılığa gəlindiyi' barədəki xəbərləri zamanlama baxımından diqqət çəkir. Çünki iki ölkənin ortaq bir xüsusiyyəti var: Liviyadakı hərbi mövcudluq. Liviyanın siyasi gələcəyi üçün Hafter-Saleh cütlüyü və bunları dəstəkləyən dövlətlərin birgə istəkləri Rusiyanın və Türkiyənin Liviyadakı mövcudluğuna son qoyulmasıdır. Rusiya hökuməti tərəfdarlarının birgə tələbi və Türkiyənin Liviyadakı varlığına son qoyulmasıdır. Əslində ABŞ-ın Rusiyanın mövcudluğuna reaksiyası ABŞ Afrika Komandanlığının açıqlamalarında açıq şəkildə müşahidə olunur. ABŞ-ın Türkiyəni də ruslarla eyni yerdə görmək arzusu ağır çəkir. Bundan əlavə, ABŞ-ın hərbi və siyasi narahatlıqlarından başqa iqtisadi ölçüsü olan cəhdləri diqqət çəkir. Misal üçün, ABŞ Liviyada neft gəlirlərinə Amerikan banklarından  birində nəzarət etmək istəyir. Bir Amerikan firması vasitəsilə Mərkəzi Bank hesablarına nəzarət etmək və maliyyə sektoruna hakim olmağı hədəfləyir. Ayrıca Liviyanın təhlükəsizlik sektorunda islahatları ABŞ-ın Jones adlı bir firmasına verərək müdafiə məhsulları ixrac etmək istəyir. Digər tərəfdən ABŞ-ın nəzərdə tutduğu istəklərini həyata keçirmək üçün Türkiyə ilə əməkdaşlıq etməsi məcburiyyətdir.
ABŞ ilə birlikdə Almaniyanın da beynəlxalq ictimaiyyət qarşısında liviyalı güclər nəzdində siyasi təşəbbüslərini artırdığı müşahidə olunur. Almaniya səfiri Oliver Ovkza həftə ərzində bir tərəfdən liviyalı nazirləri, digər tərəfdən Liviya qurumlarını ziyarət etdi. Liviyada əsas quruluşların bərpası üçün Liviyaya rəhbərlik etmək gündəmdə idi. Lakin bu görüşlərin məqsədinin siyasi həlldən sonra ticarət mühitini hazırlamaq olduğu aydın şəkildə başa düşülür. Rusiya ilə Türkiyə arasındakı danışıqlara paralel olaraq Liviyada təşəbbüs sahəsinə nəzarəti ələ keçirmək əhəmiyyət daşıyır. Bunun üçün həm Liviya siyasətini formalaşdırmaq, həm də digər dövlətləri sahədən çıxarmaq lazımdır. Bu çərçivədə Türkiyə-Rusiya razılaşmasına cavab olaraq ABŞ və Almaniyanın təşəbbüsü ilə ikinci Berlin Konfransının keçirilməsi planlaşdırılır.
Konfransda razılaşma və siyasi həll danışıqlarını davamlı təkrarlayan qüvvələr diktə ediləcək həll yolunu qəbul etmə nöqtəsinə itələnə biləcəklər. Bu cərçivədə Rusiya və Türkiyə arasındakı danışıqların Liviya tərəfinin mənasız qala bilməsini söyləmək olar. Əslində konfransda xarici milislərin Liviyadan çıxması tələbi xüsusilə ABŞ tərəfindən səsləndirilə biləcək. Daxili siyasi tarazlıqdakı dəyişmə bu konfransın nəticələrinin Liviyaya əks olunmasına da öz təsirini göstərəcək. Başqa sözlə, ikinci Berlin Konfransında qəbul ediləcək qərarlara paralel olaraq Liviyada müdaxilə edən dövlətlər arasında yeni bir ittifaq qurulması ehtimalı görünür. Liviya siyasətinin həm bu ardıcıllığa öz təsirini göstərməsi, həm də mümkün ardıcıllıqlardan istifadə etməyə səy göstərəcəyi gözlənə bilər.



Әlaqәli Xәbәrlәr