Kun tahlili 49- qism

Chexiya Respublikasi va Slovakiya, Januniy bilan shimol Sudan kabi bir necha o’lkaning tashqarisida dunyo davlatlarining  chegaralari afsuski katta kurashlar, to’qnashuvlar va urushlar natijasida chizilgan.

Kun tahlili 49- qism

 

Chexiya Respublikasi va Slovakiya, Januniy bilan shimol Sudan kabi bir necha o’lkaning tashqarisida dunyo davlatlarining  chegaralari afsuski katta kurashlar, to’qnashuvlar va urushlar natijasida chizilgan.

Darhaqiqat davlatlarning chegaralar qon bilan chizilgan.

Tadqiqotchi- yozuvchi Erdal Shimshekning  mavzuga doir  fikr va mulohazalarini   e’tiboringizga havola qilamiz.

 Xo’p bunday bir narsaga  kerak bor mi? Nazariya jihatidan qaraganimizda bunga hech kerak yo’q

Davlat tushunchasida G’arbda XVI. asrda ishlatilishga boshlar ekan, Sharqda  esa minglab yildir ishlatilib kelmoqda.  

Turklar va Xitoyliklar minglab yillik matnlarida, davlat tushunchasi  mavzusida juda ko’p material mavjuddir.

G’arb olamidan  Yaqin sharqgacha davlat  tushunchasi yo’qdir. Bu dunyoda siyosiy hokimiyat, tuproq mulkiyatiga tayan holda  ifoda etilmoqda. U davrda davlat yer ma’nosiga kelib ” Tenv” yoki “te/ra” kalimasi bilan ifoda etilgandir.

Davlat kalimasi, Yevropada ilk marotaba XV sarda Italiyada  ishlatilganini ko’ramiz.

Bu yerda davlat tushunchasi , ma’lum bir jamiyatning siyosiy tashkilotlanishi  va tuzilishini anglatisha uchun ishlatilmoqda. İtaliyadan so’ngra asta- sekin boshqa g’arb o’lkalarida bu tushunchani  ishlatishga boshlaydi. XV. Asrda   g’arb olamida davlat butunlay  siyosiy hokimiyat tushunchasini “ davlat” bilan ifoda etadigan holga kelmoqda.

Sharqda davlat, status va maydonini kengaytib “imperiya holiga keltirar ekan, G’arb olamida chegaralar davomli ravishda qon bilan sug‘orilmoqda.

Davlat tushunchasi bu qadar qonli bo’lgan  g’arb olamida tashkil etilgan utopiyalarning barchasida bir umidsizlik  kelajagi bahs mavzusi.

Adabiyotdan, siyosiy matnlargacha G’arb olamida kelajakka doir hamisha qora fantastika mavjuddir.

Utopiyaning ziddi bo’lgan bu qora kelajak distuopiyasi  nomi berilgan barcha matnlar juda  qo‘rqinchli.

Fukuyamadan Brejinskiga, Sorosgacha barcha siyosiy futuristlarning  nazariyalari, qon bilan tartiblangan chegaralarga borib  tayanadi. Mavjud  chegaralar qon bilan parchalanmoqda. Ortidan, qon bilan yangidan chegaralar tashkil etilmoqda. G’arbning siyosiy kelajakdagi chegaralari, geografiya, madaniyat yoki siyosiy kelajakdagi  chegara sonlari, madaniyat yoki siyosiy ta’sirlanish bilan qon bilan ortib ko’paymoqda.

G’arb Distopiyalari, go’yo futurist matnlar ilhom manbai kabi yana qo’rqinchlidir.

Ushbu adabiyot tarmog’i   “ ibodat” roman  matnlariga qaraganimizda insonning  yaratilishi  fitratiga  mos bir shaxs sifati  barcha umidlarni  yo’q qilib  va bu qorang ‘i  kelajakka qarshi  inson ruhiga  salibi ta’sir  tashlagan  odamzod nomzodi sifatida tayyorlanmoqda.

Evgeniy Zamyatin ning "Biz", "Xyu Howey ning" Sulh "suv, Paolo BACIGALUPE dan  qurma qizi” G.Wellsning « Janob  uyg'onmoda "George Orwell ning" 1984 "  Chorvachilik”, Rad Bradburyning “Fahrenheit 451” bilan Adous Xuxleyning jasur yangi dunyosigacha nomi tilga olinmagan o’nlab matnda qorang ‘i bir dunyoni ongiga joylashtirmoqchilar.

Bu qorang ‘ilik kelajak matnlari bilan odamzodning  yaratilish fitratidan asta- sekin  uzoqlashadi, u dunyoga borgan  go’yo yo’lga to’shalgan bir parke toshga aylanadi.

Bugun dunyoni qon ko’liga aylantirgan kuchli o’lkalar kelajak dunyosini xayol  qilar ekan qaror beruvchilar tashkilot xodimlarining ko’pining  eng katta mushtarak xususiyatlaridan biri ham bu distopiyalar adabiy hamda siyosiy matnlarning  yangi navlarini yozadigan darajada  muridi va qaramli kishilar  bordir.

İjtimoiy  ishtirok mavjud bo’lgan demokratik tizimda jamoatchilikka qanchalik siyosiy tuzilishlari o’zgartirsa, bu tashkilotlar bir shaklda xalqning siyosiy ozodligiga to’siq bo’ladi.

To’siq bo’lishni bajargandan bir muddat so’ngra uni o’z tekshiruviga  oladi. Buning eng oxirgi  o’rnagini  AQShda ko’rdik.

AQSh Prezidenti Tramp, saylov faoliyatlari paytida Obama boshqaruvining  shiddat tarafdori va keng tarqalish siyosatlaridan  voz kechishini ma’lum qilib shunday ma’lum qilgan edi.

“ AQShda  o’z ichiga qarata siyosatlar ishlab chiqaramiz. Harbiy xarajatlar  va dunyodagi harbiy bazalar sonini  kamaytiramiz.”

Buning bilan qanoatlanmagan Tramp, shaxsiy tvitter hisobidan IShID terror tashkiloti  Obama boshqaruvi tomonidan tashkil etildi deb yozdi.

Keyinchalik ushbu tivitni o’chirib tashladi.

Afsuski Tramp  hukumatda  hukmron bo’lgandan  keyin  asta- sekin sobiq rejim ifodalarining  ta’sirida qoldi.

Hatto Obamadan bir qadam ilgari borib, birinchidan Basra ko’rfazi bo’lib dunyoning ko’plab yerini qurol ombori holiga keltirdi.

Obamaning Venesuela hukumatiga qarshi yuritgan qattiq siyosatlaridan  orqaga   orqaga qadam tashlamadi.Juda ajoyibdir bir tasodif bo’ladimi,  yangi dunyo nizomi uchun majbur qilingan  qonli  chegara o’zgarishlariga Turkiya bilan bir qatorda  Venesuela davlati ham qarshilik ko’rsatmoqda. Birovi “ Sharqning qadim madaniyati, boshqasi esa  Lotin Amerika madaniyatining go’yo  bir  namunasi. Lotin madaniyati odam bolasiga  bo’lgan munosabati Sharqga juda yaqin bo’lishi ham bu isyon jihatidan tasodif emas. Va afsuski AQSh, bu ikki o’lkaga ham farqli metodlar bilan bosimlarini davom  ettirmoqda. Turkiyaga qarshi, Huquqiy dalillardan va aqldan mahrum butunlay siyosiy bir o’ch olish  maqsadli bo’lgan  Riza Zarraf da’vosi AQShning bir tomonlama bosimlarining birgina namunasi.

Yengi dunyo nizomi bizni qonli chegaralarni tashkil etishga  majbur qilmoqda.

Faqat bizlar ushbu bosimga  ma’g’lub bo’lmaymiz. Chunki “ Sharq”ning madaniyati juda qadimdir. Sharqning madaniyati , borgan yer bilan moslashadi.

G’arb kabi u yerni xaroba qilib o’ziga o’xshatadi.  

Bu yuzdan sharqning chegaralari juda qadimdir. G’arbliklar tomonidan  aralashtirilmagan ko’plab sharq o’lkasi chegaralarning yuzlab yillik bo’lishi albatta ki  tasodif emas.

Ba’zilari esa ming  yillikdir. Bizning chegaralarimizda hech urush bo’lmadi emas. Faqat chegaralarimiz geografiyaning odamzod  va madaniyat  belgilagan chegaralardir.

Bu yuzdan ki g’arbning Suriyada Yaqin sharqda majbur qilgan  yangi qonli chegara loyihalariga qarshilik ko’rsatsak, bularning rejalarini yo’q qilgan bo’lamiz. İrfon va sabr bilan ushbu o’yinni buzamiz.

Tadqiqotchi- yozuvchi Erdal Shimshekning  mavzuga   doir  fikr mulohazalarini e’tiboringizga havola qildik. 

 

 

 


Tanlangan kalimalar: Madaniyat , Sharq , G'arb , Turkiya

Aloqador xabarlar