Ona diyor obidalari 19- qism

XVI asrda Abdullaxon buyrug‘iga asosan qurilgan. U ikkita inshootdan tashkil topgan bo‘lib. Ular bir o‘q ustida joylashgan old tomoni bir biriga qaratilgan, yani qosh shaklini tashkil etadi.

Ona diyor obidalari   19- qism

Qosh Madrasasi Ansambli

XVI asrda Abdullaxon buyrug‘iga asosan qurilgan. U ikkita inshootdan tashkil topgan bo‘lib. Ular bir o‘q ustida joylashgan old tomoni bir biriga qaratilgan, yani qosh shaklini tashkil etadi. Markaziy Osiyoda bunday me’morchilik usuli judayam keng tarqalgan edi. Uning sharafiga majmua “qo‘shaloq madrasa” nomini olgan.

          Assalomu alaykum, Ona diyor O`zbekistonning tarixiy obidalar shahriga sayoxat  

         etamiz.

 

Qosh Madrasasi Ansambli - Me’moriy obida Abdullaxon II tomonidan bunyod etilgan. U (to‘liq ismi: Abdulla ibn Iskandarxon ibn Jonibek sulton ibn Xoja Muhammad ibn Abdulxayrxon) (1534, Miyonqol, Ofarinkent qishlog‘i – 1598, Samarqand, Buxoro yaqinidagi Bahouddin majmuasiga dafn etilgan) o‘zbek davlatchiligi tizimidagi Buxoro xonligining shayboniylar sulolasidan chiqqan eng yirik hukmdori (1583-1598), davlat arbobi, sarkarda, ilm-fan, ma’rifat, madaniyat homiysi. Bobosi Jonibek sulton Karmana va Miyonqol hokimi bo‘lgan. Otasi Iskandar sulton o‘g‘li tug‘ilgan paytda Ofarinkentni, keyinchalik Karmanani boshqargan. Abdullaxon II Shayboniyx on vafotidan keyin parchalanib ketgan mamlakat hududini qayta birlashtirish, markaziy davlat hokimiyatini mustahkamlash uchun yoshlik chog‘idan qattiq kurash olib borgan. Uning hukmronligi davrida Buxoroda ilm-fan, san’at, shaharsozlik, adabiyot va shu kabi sohalar gullab-yashnadi.

Abdullaxonning butun hukmronlik davri tinimsiz urushlarda kechdi. 1574-yil Balxni, 1578-yili Samarqandni, 1583-yil Toshkent va Farg‘onani, 1584-yili Badaxshonni, 1595-yili Xorazmni zabt etadi va o‘z davlati tarkibiga qo‘shib oldi. Abdullaxon II davrida mamlakat hududi Qashqardan Orol va Kaspiy dengizlari sohillarigacha, Turkiston va Sayramdan Xurosonning sharqiy qismigacha bo‘lgan yerlardan iborat edi. Markazlashgan davlat tashkil etilgach, mamlakatda ilm-fan va madaniyat rivojlandi.

Abdullaxon madrasasi xonlikdagi eng yirik ma’rifat maskani sifatida bunyod etilgan. Uning qurilishi o‘rta asrlarning so‘nggi davrida, ya’ni 1588-1590-yillarga to‘g‘ri keladi.

Me’moriy obidaning qurilishida xom va pishgan g‘isht, loy, taxta, maxsus “qir” qotishmasi va shu kabi mahsulotlardan foydalanilgan. Me’moriy obidaning umumiy ko‘rinishi haqida gapiradigan bo‘lsak, hovli atrofini ikki oshyonli hujralar o‘rab turadi. Har ikki tomonida baland peshtoq joylashgan. Peshtoqlar orqali ichkari xonalar va xonaqohga o‘tiladi. Madrasaning katta peshtoqi janubga qaragan. Peshtoq qanotlari va guldastalar sirkor bezaklar bilan pardozlangan. Darvozadan o‘tib, ikki yonidagi katta xonalar – darsxona va masjidga kiriladi.

“Xonning onasi” ma’nosini beruvchi Modarixon madrasasi birinchi bo‘lib qurilgan. U o‘zbek xoni Abdullaxon II buyrug‘iga muvofiq bunyod etilgan. Kirish tepasidagi koshinlarga ko‘ra u 1566-1567 yillarda barpo etilgan. Ma’naviy-ma’rifiy muassasa me’morchiligi o‘sha davr uchun odatiydir. Ikkita ayvonli madrasa. Darsxona kirish peshtoqining bir tomonida va boshqa tomonida uy masjidi. Markaziy hovlini talabalar va o‘qituvchilar yashovchi turar xonalar – hujralar o‘rab olgan. Modarixon madrasasi noodatiy trapetsiya shakliga ega va o‘lchamlari eng kichigidir. Uning usti g‘ishtli ko‘prangli koshinlar bilan qoplangan.

Abdullaxon madrasasi deyarli yigirma yildan so‘ng bunyod etilgan. Uning baland peshtog‘i va keng old tomoni hukmdorning ahamiyati va ulug‘vorligini ko‘rsatadi. Madrasani bezashda sovuq tusdagi ranglar (ko‘k, yashil-havo rang va oq) ishlatilishga qaramay juda ham salobatli ko‘rinadi. Rang-barang bezak turlari esa yorqin sharqona qiyofa yaratadi.

Me’moriy obida Sharq an’analarini o‘zida mujassamlashtirgan, gumbazli uslubda, bezaklar qo‘llanilgan holda qurilgan. Modarixon madrasasi bilan birgalikdagi ko‘rinishi “qo‘sh” uslub namunasi hisoblanadi. Madrasa darvozasi xotamkori uslubining noyob namunasi – girrix shaklli mayda yog‘och parchalaridan terilgan. Me’moriy obidaning o‘ziga xos tomonlaridan biri shundaki, tuzilishi odatdagi madrasalardan ancha farq qiladi. Madrasa o‘z ro‘parasidagi Modarixon madrasasiga qarab biroz egilgan holatda qurilgan. Modarixon madrasasi Abdullaxonning onasiga atab qurilganligini hisobga olsak, o‘ziga xos onaga hurmat ramzidir. Abdullaxon davri me’morchiligining yetuk namunasi bo‘lgan bu madrasa Buxoro me’morchiligining XVI asrda erishgan barcha ijodiy yutuqlarni namoyish etadi.

Me’moriy obidaning bugungi kundagi holati haqida gapiradigan bo‘lsak, 1997-yil Buxoro shahrining 2500 yilligi munosabati bilan Buxorodagi barcha me’moriy inshootlar qatorida Abdullaxon madrasasi ham qayta ta’mirdan chiqdi. Hozirda O‘zbekistonning turli joylaridan Buxoroga tashrif buyurgan sayyohlar va chet ellik turistlar diqqat-e’tiboridagi sayirgohga aylangan.

Me’moriy obida UNESCO tashkilotining Butun Jahon yodgorliklari ro‘yxatiga kiritildi. Haligacha chet el sayyohlarining diqqat-markazida. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 2000-yil 30-avgustda qabul qilingan “Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risida”gi qonuni me’moriy inshoot muhofazasining o‘ziga xos huquqiy kafolatidir

Qo’sh madrasani tunda tomosha qilish maroqli. Oy shulasida rang-barang koshinlar sirli yaltirab turadi. Shuni inobatga olgan holda Qo’sh madrasasini Buxoroning eng esda qolarli yodgoriklaridan biri deb aytish mumkin.

 


Tanlangan kalimalar: Madrasasi , Qo'sh , O'zbekiston

Aloqador xabarlar